RBSE Class 11 Sanskrit Sahitya Model Paper 2026 PDF | कक्षा 11 संस्कृत साहित्य मॉडल पेपर

📅 Wednesday, 4 March 2026 📖 पढ़ रहे हैं...
RBSE Class 11 Sanskrit Sahitya Model Paper 2025-26 | ncertclasses.com

मॉडल प्रश्न-पत्र / Model Paper

पाठ्यक्रम सत्र 2025–2026

संस्कृत साहित्य  |  विषय कोड – 12
कक्षा – 11
📥 More Model Papers: ncertclasses.com
📋
OMR Sheet अभ्यास करें! बहुविकल्पात्मक प्रश्नों (MCQ) के उत्तर OMR Sheet पर गोला भरकर दिए जाते हैं। Sample OMR Sheet Download: ncertclasses.com पर उपलब्ध — परीक्षा से पहले अवश्य अभ्यास करें।
परीक्षा समय (घंटे) प्रश्न-पत्र के लिए अंक पूर्णांक
सैद्धान्तिक 3.15 होरा: 100 100
सामान्य निर्देशाः / General Instructions:
  1. सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः सन्ति। सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत।
  2. प्रश्नानाम् अंकाः दक्षिणे पक्षे प्रदर्शिताः सन्ति।
  3. बहुविकल्पात्मक प्रश्नानाम् उत्तराणि OMR पत्रके लिखत।
  4. उत्तरपुस्तिकायां स्वीयं अनुक्रमांकं अवश्यं लिखत।
  5. All questions are compulsory. Marks are indicated on the right side.
विभाग 1 — विषय वस्तु : पठितावबोधनम् 40 अंक
प्र. 1पाठ्यपुस्तकात् बहुविकल्पात्मकप्रश्नाः (सप्त) 1×7 = 7
अधोलिखितेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत —
(1)
'भारवेः' काव्यस्य नाम किम् अस्ति ?
(क) किरातार्जुनीयम्
(ख) रघुवंशम्
(ग) शिशुपालवधम्
(घ) कुमारसम्भवम्
(2)
'शाश्वती' पाठ्यपुस्तके कति गद्यपाठाः सन्ति ?
(क) चत्वारः
(ख) पञ्च
(ग) षट्
(घ) त्रयः
(3)
'नेपथ्यम्' इति नाट्यशास्त्रे किं भवति ?
(क) रंगमञ्चस्य पश्चात् भागः
(ख) नाटकस्य प्रारम्भः
(ग) मुख्यपात्रः
(घ) सूत्रधारस्य प्रवेशः
(4)
कालिदासः कस्य राज्ञः सभारत्नम् आसीत् ?
(क) विक्रमादित्यस्य
(ख) अशोकस्य
(ग) चन्द्रगुप्तस्य
(घ) हर्षवर्धनस्य
(5)
रामायणस्य रचयिता कः अस्ति ?
(क) वेदव्यासः
(ख) वाल्मीकिः
(ग) कालिदासः
(घ) भासः
(6)
'मृच्छकटिकम्' इति नाटकस्य लेखकः कः अस्ति ?
(क) कालिदासः
(ख) शूद्रकः
(ग) भवभूतिः
(घ) श्रीहर्षः
(7)
भगवद्गीतायाः श्लोकसंख्या कति अस्ति ?
(क) 700
(ख) 600
(ग) 800
(घ) 500
प्र. 2पाठ्यपुस्तकात् अंशत्रयम् — प्रति अंशे प्रश्नाः 6+6+6 = 18
पाठ्यपुस्तकात् एकः गद्यांशः, एकः पद्यांशः, एकः नाट्यांशः च प्रदीयते। प्रत्येकस्य प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत।
【क】 गद्यांशः
"अस्माकं देशः भारतवर्षः अस्ति। अत्र नानाधर्माः नानाभाषाः च प्रचलन्ति। तथापि अस्मासु एकता विद्यते। अयं देशः सर्वेषाम् अस्माकं जनकः इव अस्ति। वयं सर्वे एकस्यैव राष्ट्रस्य नागरिकाः स्मः। अतः परस्परं स्नेहेन जीवामः।"
(क) एकपदेन उत्तरम् (प्रश्नद्वयम्) — ½×2=1
(i) अस्माकं देशः कः अस्ति ?
(ii) अस्मिन् देशे का विद्यते ?
उत्तर लिखिए…
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरम् (प्रश्नद्वयम्) — 1×2=2
(i) वयं कीदृशाः जनाः स्मः ?
(ii) वयं परस्परं कथं जीवामः ?
उत्तर लिखिए…
(ग) भाषिककार्यम् (प्रश्नत्रयम्) — 1×3=3
(i) गद्यांशात् एकं कर्तृक्रियापदयुग्मं चित्वा लिखत।
(ii) गद्यांशात् एकं विशेषण-विशेष्ययुग्मं चित्वा लिखत।
(iii) 'नागरिकाः' इति पदस्य पर्यायं लिखत।
उत्तर लिखिए…
【ख】 पद्यांशः
विद्या ददाति विनयं, विनयाद् याति पात्रताम्।
पात्रत्वाद् धनमाप्नोति, धनात् धर्मं ततः सुखम्॥
(क) एकपदेन उत्तरम् — ½×2=1
(i) विद्या किं ददाति ?
(ii) धनात् किं लभते ?
उत्तर लिखिए…
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरम् — 1×2=2
(i) विनयात् किं प्राप्यते ?
(ii) पात्रत्वात् किं भवति ?
उत्तर लिखिए…
(ग) भाषिककार्यम् — 1×3=3
(i) श्लोके 'सुखम्' इति पदस्य विलोमं लिखत।
(ii) श्लोके 'धनम्' इति पदस्य पर्यायं लिखत।
(iii) श्लोके क्रियापदं किम् ?
उत्तर लिखिए…
(घ) अन्वयलेखनम् — 3 (Q3 अन्तर्गत)
【ग】 नाट्यांशः
सूत्रधारः — आर्ये! श्रोतारः प्रतीक्षन्ते। नाटकस्य प्रारम्भः भवतु।
नटी — आम् भर्तः! अद्य कस्य नाटकस्य प्रदर्शनं भवति ?
सूत्रधारः — अद्य वयं 'शाकुन्तलम्' इति नाटकं प्रस्तुतुं इच्छामः।
नटी — परमम्। प्रारभामहे तर्हि।
(क) एकपदेन उत्तरम् — ½×2=1
(i) अद्य कस्य नाटकस्य प्रदर्शनम् अस्ति ?
(ii) के प्रतीक्षन्ते ?
उत्तर लिखिए…
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरम् — 1×2=2
(i) सूत्रधारः नटीं किं वदति ?
(ii) नटी किं करोति ?
उत्तर लिखिए…
(ग) भाषिककार्यम् — 1×3=3
(i) नाट्यांशे संज्ञा-सर्वनामप्रयोगं दर्शयत।
(ii) 'सूत्रधारः' पदस्य विशेषणं किम् ?
(iii) 'प्रारभामहे' इति क्रियायाः कर्तृपदं किम् ?
उत्तर लिखिए…
प्र. 3पाठ्यपुस्तकात् एकस्य पद्यस्य अन्वयलेखनम्3
अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं पूरयत —

"विद्या ददाति विनयं, विनयाद् याति पात्रताम्।
पात्रत्वाद् धनमाप्नोति, धनात् धर्मं ततः सुखम्॥"

अन्वयः — विद्या ________ ददाति। ________ पात्रतां याति। ________ धनम् आप्नोति। धनात् ________ ततः ________ (लभते)।
उत्तर लिखिए…
प्र. 4पाठ्यपुस्तकात् एकस्य सूक्तवचनस्य पद्यांशस्य वा हिन्द्यां भावार्थलेखनम्2
अधोलिखितस्य सूक्तस्य हिन्दीभाषायां भावार्थं लिखत —

"यद्भावं तद्भवति।"
भावार्थ लिखिए…
प्र. 5पाठ्यपुस्तकात् एकस्य गद्यपाठस्य हिन्दीभाषायां सारलेखनम्3
'भारतीयसंस्कृतिः' इति गद्यपाठस्य हिन्दीभाषायां सारं लिखत। (लगभग 60-70 शब्दाः)
सार लिखिए…
प्र. 6पाठ्यपुस्तकात् शब्दार्थलेखनम् (षट्शब्दानाम्)½×6 = 3
अधोलिखितेषु षट् पदेषु पञ्चपदानां संस्कृते अर्थं लिखत —
(i) पात्रता = __________
(ii) विनयः = __________
(iii) धर्मः = __________
(iv) सूत्रधारः = __________
(v) नेपथ्यम् = __________
(vi) आत्मगतम् = __________
प्र. 7रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणम् (चत्वारः)1×4 = 4
अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्नान् रचयत —

(i) कालिदासः महाकविः आसीत्।
(ii) रामायणे चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकाः सन्ति।
(iii) नाटकम् रंगमञ्चे प्रदर्श्यते।
(iv) विद्यया विनयः प्राप्यते।
प्रश्न लिखिए…
विभाग 2 — संस्कृत साहित्यस्य इतिहास 10 अंक
प्र. 8संस्कृतसाहित्यस्य प्रमुख लेखकानां तेषां काव्यानां च संक्षिप्त परिचयः6
Sanskrit Literature Timeline
संस्कृत साहित्यकारों का कालक्रम (Timeline)
कालिदासः
~4th–5th CE
भारविः
~6th–7th CE
माघः
~7th CE
श्रीहर्षः
~12th CE
भवभूतिः
~8th CE
  • कालिदास → रघुवंशम्, मेघदूतम्, अभिज्ञानशाकुन्तलम्
  • भारवि → किरातार्जुनीयम् (18 सर्ग)
  • भवभूति → मालतीमाधवम्, उत्तररामचरितम्
अधोलिखितेषु द्वयोः लेखकयोः परिचयं (काल, कृति, विशेषताः) लिखत —
(क) कालिदासः — समयः, प्रमुखकृतयः, काव्यविशेषता।
(ख) भवभूतिः — समयः, प्रमुखकृतयः, नाट्यशैली।
(ग) माघः — समयः, 'शिशुपालवधम्', शैली।
उत्तर लिखिए…
प्र. 9नाट्यविषयक शब्दावलीपरिचयः2
Natyashastra Sanskrit Drama Stage
नाट्यशास्त्र — रंगमञ्च की शब्दावली
🙏 नान्दी
नाटक के प्रारम्भ में देवताओं की स्तुति। यह मंगलाचरण का भाग है।
🎭 नेपथ्यम्
रंगमञ्च के पीछे का क्षेत्र — जहाँ पात्र वेश-भूषा धारण करते हैं।
📢 प्रस्तावना
सूत्रधार द्वारा नाटक का परिचय एवं विषय-प्रवेश।
💭 आत्मगतम्
पात्र का मन की बात — दर्शक सुनें, अन्य पात्र नहीं।
🔚 भरतवाक्यम्
नाटक के अन्त में राजा/देश के लिए आशीर्वाद-वाक्य।
📣 जनान्तिकम्
एक पात्र दूसरे से कहे, तीसरे पात्र को न सुने — ऐसा वाक्य।
अधोलिखितानां नाट्यशास्त्रीय शब्दानां परिभाषां लिखत —
(i) नान्दी_____________________
(ii) भरतवाक्यम्_____________________
प्र. 10संस्कृतसाहित्यस्य प्रमुखकाव्यानां परिचयः2
रामायणम् अथवा महाभारतम् इतरं विषये (रचयिता, काण्ड/पर्व, श्लोकसंख्या, महत्त्वम्) हिन्दीभाषायां संक्षिप्तं परिचयं लिखत।
उत्तर लिखिए…
विभाग 3 — अपठितावबोधनम् 08 अंक
प्र. 11अपठितगद्यांशः (80-100 शब्द परिमितः)8
प्रकृतिः अस्माकं माता अस्ति। सा अस्मभ्यं वायुं, जलं, अन्नं च ददाति। वृक्षाः अस्माकं मित्राणि। ते वर्षां आनयन्ति, वायुशुद्धिं कुर्वन्ति, छायां च प्रयच्छन्ति। परन्तु मानवाः स्वार्थवशात् वृक्षान् छिन्दन्ति। पर्यावरणं नाशयन्ति। अस्माभिः प्रकृतेः रक्षणं कर्तव्यम्। तदर्थं वयं वृक्षान् रोपयेम, जलं रक्षेम, वायुदूषणं वारयेम। स्वच्छपर्यावरणे एव सुखं विद्यते। अतः अस्माभिः प्रकृतेः मित्रभावेन व्यवहरणीयम्।
(क) एकपदेन उत्तरम् (प्रश्नद्वयम्) — 1×2=2
(i) प्रकृतिः अस्माकं का अस्ति ?
(ii) वृक्षाः के सन्ति ?
उत्तर लिखिए…
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरम् (प्रश्नत्रयम्) — 1×3=3
(i) वृक्षाः अस्मभ्यं किं किं यच्छन्ति ?
(ii) मानवाः किं कुर्वन्ति ?
(iii) अस्माभिः किं कर्तव्यम् ?
उत्तर लिखिए…
(ग) भाषिककार्यम् (चत्वारः) — ½×4=2
(i) गद्यांशात् विशेषण-विशेष्यं चित्वा लिखत।
(ii) 'नाशयन्ति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
(iii) 'मित्रभावेन' इति पदे का विभक्तिः ?
(iv) 'छिन्दन्ति' इति क्रियायाः विलोमक्रियां लिखत।
उत्तर लिखिए…
(घ) उपरोक्तगद्यांशस्य समुचितशीर्षकं ददत — 1
शीर्षक: ___________________________
सुझाव — "प्रकृति-रक्षणम्" / "वृक्षाणां महत्त्वम्" / "पर्यावरणस्य रक्षणम्" — इनमें से कोई भी उचित शीर्षक स्वीकार्य है।
विभाग 4 — रचनात्मककार्यम् 12 अंक
प्र. 12संकेताधारितम् — औपचारिकम् अनौपचारिकम् वा पत्रम् / प्रार्थनापत्रम्4
अधोलिखितेषु एकम् पत्रं संस्कृते लिखत —

(क) औपचारिकपत्रम् — स्वविद्यालयस्य प्राचार्याय अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रं लिखत।

(ख) अनौपचारिकपत्रम् — स्वमित्राय/मित्रायै परीक्षायाः तैयारी विषये पत्रं लिखत।

[संकेताः: प्रेषकस्य नाम-पता, तिथिः, प्राप्तकर्तुः नाम-पता, विषयः, मंगलाचरणम्, विषयवस्तु, समाप्तिः, हस्ताक्षरम्]
पत्रं लिखिए…
प्र. 13संकेताधारितम् अनुच्छेद लेखनम्4
अधोलिखितेषु एकम् विषयम् आधृत्य संस्कृते अनुच्छेदं लिखत (60-80 शब्दाः) —

(क) मम प्रियः उत्सवः (दीपावली / होली / नवरात्रि)
(ख) विद्यायाः महत्त्वम्
(ग) पर्यावरणरक्षणम्

[संकेताः उदाहरणम् — विषयस्य परिचयः → मुख्यविचाराः → उपसंहारः]
अनुच्छेद लिखिए…
प्र. 14अनुवादकार्यम् (चतुर्णाम् वाक्यानाम्)4
अधोलिखितेषु चतुर्षु हिन्दीवाक्येषु चतुर्णां संस्कृतानुवादं कुरुत —

(i) भारत एक महान देश है।
(ii) छात्र प्रतिदिन विद्यालय जाते हैं।
(iii) पुस्तक ज्ञान का भंडार है।
(iv) माता सबसे बड़ी गुरु होती है।
अनुवाद लिखिए…
विभाग 5 — अनुप्रयुक्त व्याकरणम् 30 अंक
प्र. 15वर्णानाम् उच्चारणस्थानम्, प्रयत्नानि3
Sanskrit Phonetics Diagram
उच्चारणस्थान — त्वरित संदर्भ (Quick Reference)
क ख ग घ ङ
कण्ठ
(Guttural)
च छ ज झ ञ
तालु
(Palatal)
ट ठ ड ढ ण
मूर्धा
(Cerebral)
त थ द ध न
दन्त
(Dental)
प फ ब भ म
ओष्ठ
(Labial)
अ आ क ह
कण्ठ्य
इ ई च श
तालव्य
ऋ ट ष
मूर्धन्य
उ ऊ प
ओष्ठ्य
ए ऐ
कण्ठ-तालु
स्मृति-सूत्र: क→कण्ठ  |  च→तालु  |  ट→मूर्धा  |  त→दन्त  |  प→ओष्ठ
अधोलिखितेषु वर्णेषु उच्चारणस्थानम् तथा प्रयत्नं लिखत —

(i) 'क' वर्णस्य उच्चारणस्थानम् = _________ ; प्रयत्नः = _________
(ii) 'त' वर्णस्य उच्चारणस्थानम् = _________ ; प्रयत्नः = _________
(iii) 'प' वर्णस्य उच्चारणस्थानम् = _________ ; प्रयत्नः = _________
प्र. 16सन्धिः — सन्धिकरणम् / सन्धिविच्छेदः3
(क) सन्धिं कुरुत —
(i) राम + अयनम् = _________
(ii) हिम + आलयः = _________
(iii) वाक् + ईशः = _________

(ख) सन्धिविच्छेदं कुरुत —
(i) विद्यालयः = _________ + _________
(ii) देवेन्द्रः = _________ + _________
(iii) नमस्ते = _________ + _________
उत्तर लिखिए…
प्र. 17शब्दरूपाणि4
अधोलिखितेषु द्वयोः शब्दयोः रूपाणि पञ्चसु विभक्तिषु (एकवचने) लिखत —

(क) राम (पुं.)    (ख) नदी (स्त्री.)    (ग) पितृ (पुं.)
विभक्तिः एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
प्रथमा
द्वितीया
तृतीया
चतुर्थी
पञ्चमी
षष्ठी
सप्तमी
सम्बोधन
प्र. 18धातुरूपाणि4
अधोलिखितेषु द्वयोः धात्वोः रूपाणि लट्लकारे (तीनों वचन) लिखत —

(क) भू (भव्) — परस्मैपदी    (ख) पठ् — परस्मैपदी    (ग) सेव् — आत्मनेपदी
पुरुषः एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
प्रथमपुरुषः
मध्यमपुरुषः
उत्तमपुरुषः
प्र. 19प्रत्ययः — कृदन्त / तद्धित / स्त्रीप्रत्यय4
(क) कृदन्त — अधोलिखितधातुभ्यः प्रत्ययं योजयित्वा नवपदं लिखत —
(i) पठ् + क्त = _________   (ii) गम् + तुमुन् = _________   (iii) लिख् + क्त्वा = _________

(ख) तद्धित —
(i) वन + मयट् = _________   (ii) राजन् + इनि = _________

(ग) स्त्री प्रत्ययाः —
(i) बालक + टाप् = _________   (ii) छात्र + डीप् = _________
उत्तर लिखिए…
प्र. 20अव्यय प्रयोगाः4
रिक्तस्थानानि उचितैः अव्ययैः पूरयत — (पुनः, उच्चैः, शनैः, अद्य, सहसा, नूनम्, खलु)

(i) सः ________ गच्छति। (धीरे-धीरे)
(ii) ________ परीक्षा अस्ति। (आज)
(iii) सः ________ आगच्छत्। (अचानक)
(iv) ________ पठ। (दोबारा)
उत्तर लिखिए…
प्र. 21विभक्ति प्रयोगाः — उपपदविभक्तयः (द्वितीयातः सप्तमीपर्यन्तम्)4
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां विभक्तिं कारणसहितं लिखत —

(i) सः विद्यालयं गच्छति।
(ii) रामेण बाणः क्षिप्तः।
(iii) भोजनाय आगच्छ।
(iv) वृक्षात् फलं पतति।
उत्तर लिखिए…
प्र. 22सरलसमस्तपदानां विग्रहाः — समासश्च4
(क) समासविग्रहं कुरुत तथा समासस्य नाम लिखत —
(i) राजपुरुषः = _________ (समासः : _________)
(ii) पञ्चपात्रम् = _________ (समासः : _________)

(ख) समस्तपदं कुरुत —
(i) रामस्य भक्तः = _________
(ii) नीलम् उत्पलम् = _________
उत्तर लिखिए…
🔗 RBSE Class 11 Sanskrit Sahitya (2026) — Quick Links
नीचे दिए गए लिंक से आप Model Paper PDF और Answer Key PDF सीधे खोल सकते हैं।
Tip: पहले Model Paper हल करें, फिर Answer Key से मिलान करके स्कोर निकालें।

📤 शेयर करें:

💼

सरकारी नौकरी की तैयारी करें!

SSC, Railway, Bank, UPSC के लिए

Visit Now →

💬 टिप्पणियाँ

No comments:

Post a Comment