MODEL
माध्यमिक शिक्षा बोर्डः, राजस्थानम्, अजमेरः
पाठ्यक्रम सत्रम् 2025–2026
संस्कृतम् — विषय कोड : 71
कक्षा – 9 | मॉडल प्रश्न-पत्रम्| क्र.सं. | अधिगम क्षेत्रम् | अंकभारः |
|---|---|---|
| 1 | अपठितावबोधनम् | 15 |
| 2 | रचनात्मकम् कार्यम् | 25 |
| 3 | व्याकरणम् | 25 |
| 4 | पठितावबोधनम् (शेमुषी प्रथमो भागः) | 35 |
| कुलम् | 100 | |
परीक्षार्थिभ्यः सामान्य-निर्देशाः :
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः। यत्र आन्तरिकः विकल्पः अस्ति, तत्र एकम् एव उत्तरं दातव्यम्।
- प्रत्येकस्य प्रश्नस्य अङ्काः तस्य पार्श्वे लिखिताः सन्ति।
- सर्वाणि उत्तराणि संस्कृतभाषायाम् एव लेखनीयानि यत्र निर्देशः न भवेत्।
- व्याकरण-प्रश्नानाम् उत्तरे नियमम् अपि लिखत।
- अपठित गद्यांशस्य आधारेण एव उत्तरं देयम्।
- पत्रलेखने प्रारूपस्य अनुपालनं करणीयम्।
विभागः – 1 | अपठितावबोधनम् 15 अंक
🔖 (क) दीर्घः अपठित गद्यांशः (80-100 शब्द)10 अंक
निम्नलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत —
अस्माकं देशः भारतवर्षम् अतीव विशाला भूमिः अस्ति। अत्र हिमालयः उत्तरे स्थितः अस्ति। हिमालयः भारतस्य मुकुटस्वरूपः अस्ति। गङ्गा, यमुना, ब्रह्मपुत्रादयः पवित्राः नद्यः अस्मात् पर्वताद् उद्भवन्ति। भारतस्य दक्षिणे सागरः स्थितः अस्ति। एतस्यां भूमौ विविधाः संस्कृतयः वर्तन्ते। सर्वे जनाः परस्परं सौहार्देन जीवन्ति। अत्र विविधाः भाषाः, धर्माः, रीतिरिवाजाश्च सन्ति। तथापि "अनेकता में एकता" अस्माकं देशस्य विशेषता अस्ति। वयं सर्वे भारतीयाः एकस्यैव मातरं भारतमातरम् उपासामहे।
1.उपर्युक्तस्य गद्यांशस्य उचितम् शीर्षकम् लिखत।(1)
2.एकपदेन उत्तरत — (½ × 4 = 2)(2)
- भारतस्य उत्तरे कः अस्ति?
- हिमालयः भारतस्य किम् इव अस्ति?
- भारतस्य दक्षिणे किम् अस्ति?
- भारतमातरम् के उपासते?
3.पूर्णवाक्येन उत्तरत — (1 × 3 = 3)(3)
- गङ्गादयः नद्यः कस्मात् उद्भवन्ति?
- भारतस्य विशेषता का अस्ति?
- जनाः परस्परं कथं जीवन्ति?
4.अनुच्छेदाधारितं भाषिककार्यम् — (1 × 4 = 4)(4)
- गद्यांशे 'भारतीयाः जीवन्ति' — अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किम्? क्रियापदं च किम्?
कर्तृपदम् = क्रियापदम् = - 'सर्वे जनाः परस्परं सौहार्देन जीवन्ति' — अस्मिन् वाक्ये विशेषणम् किम्? विशेष्यं च किम्?
विशेषणम् = विशेष्यम् = - 'वयं भारतमातरम् उपासामहे' — अत्र 'वयं' सर्वनामस्थाने संज्ञां लिखत।
- अनुच्छेदे 'विशाला' पदस्य पर्यायः कः?
तथा 'उत्तरे' पदस्य विलोमपदम् =
🔖 (ख) लघुः अपठित गद्यांशः (40-50 शब्द)5 अंक
निम्नलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत —
विद्यालये आचार्याः ज्ञानं ददति। छात्राः यत्नेन पठन्ति। पुस्तकालये नानाविधाः पुस्तकानि सन्ति। छात्राः पुस्तकानि पठन्ति। क्रीडाक्षेत्रे छात्राः क्रीडन्ति च। विद्यालयः ज्ञानस्य मन्दिरम् अस्ति।
5.एकपदेन उत्तरत — (½ × 2 = 1)(1)
- आचार्याः किं ददति?
- विद्यालयः कस्य मन्दिरम् अस्ति?
6.पूर्णवाक्येन उत्तरत — (1 × 2 = 2)(2)
- पुस्तकालये किम् अस्ति?
- छात्राः क्रीडाक्षेत्रे किं कुर्वन्ति?
7.गद्यांशाधारितं भाषिककार्यम् — (1 × 2 = 2)(2)
- 'छात्राः पुस्तकानि पठन्ति' — वाक्ये कर्तृ-क्रियापदे लिखत :
कर्तृपदम् = क्रियापदम् = - 'ज्ञानस्य मन्दिरम्' — अत्र 'मन्दिरम्' पदस्य पर्यायपदम् अनुच्छेदात् चित्वा लिखत =
विभागः – 2 | रचनात्मकम् कार्यम् 25 अंक
8.संकेताधारितम् पत्रलेखनम् — निम्नलिखितसंकेतानाम् आधारेण स्वस्य मित्रं प्रति अभिनन्दनपत्रम् लिखत :(5)
संकेताः : मित्रस्य नाम — रमेशः | परीक्षायाम् प्रथमस्थानम् — प्राप्तम् | शुभकामनाः | पुरस्कारप्राप्तिः | भविष्यकामना
प्रारूपम् :
[स्थानम्] ................ [दिनाङ्कः] ................
प्रिय मित्र ................,
सादरं नमस्ते।
.............................................................
.............................................................
.............................................................
तव मित्रम्
[नाम] ................
[स्थानम्] ................ [दिनाङ्कः] ................
प्रिय मित्र ................,
सादरं नमस्ते।
.............................................................
.............................................................
.............................................................
तव मित्रम्
[नाम] ................
— अथवा —
संकेतानां आधारेण प्राचार्यं प्रति अवकाशप्रार्थनापत्रम् लिखत :
संकेताः : रोगपीडितः / व्यक्तिगतकारणम् | तीन दिवसाः | कृपया अनुमतिः दीयताम्
संकेताः : रोगपीडितः / व्यक्तिगतकारणम् | तीन दिवसाः | कृपया अनुमतिः दीयताम्
9.संकेताधारितः वार्तालापः — निम्नलिखितसंकेतानां आधारेण छात्रस्य आचार्येण सह वार्तालापं षड्वाक्येषु पूरयत :(5)
संकेताः : गृहकार्यम् | विद्यालयः | पुस्तकम् | परीक्षा | अध्ययनम् | भविष्यम्
आचार्यः : ................, भवान् गृहकार्यम् अकरोत् वा?
छात्रः : आम् आचार्य! अहम् ...................... कृतम्।
आचार्यः : परीक्षा कदा अस्ति?
छात्रः : .......................... परीक्षा अस्ति।
आचार्यः : किम् पठितवान् भवान्?
छात्रः : अहं .......................... पठितवान्।
छात्रः : आम् आचार्य! अहम् ...................... कृतम्।
आचार्यः : परीक्षा कदा अस्ति?
छात्रः : .......................... परीक्षा अस्ति।
आचार्यः : किम् पठितवान् भवान्?
छात्रः : अहं .......................... पठितवान्।
— अथवा —
अनुच्छेदलेखनम् — "विद्यालयस्य वर्णनम्" विषये पञ्चवाक्येषु संस्कृते अनुच्छेदं लिखत।
10.संकेताधारितं चित्रवर्णनम् — नीचे दत्तसंकेतानाम् आधारेण उद्यानस्य चित्रवर्णनं पञ्च-षड् वाक्येषु संस्कृते लिखत :(5)
संकेताः : उद्यानम् — सुन्दरम् | वृक्षाः — बहवः | पुष्पाणि — विकसितानि | बालाः — क्रीडन्ति | नदी — प्रवहति | पक्षिणः — गायन्ति | जनाः — भ्रमन्ति
11.कथाक्रम-संयोजनम् — निम्नलिखितानाम् अष्टवाक्यानां क्रमरहितानां क्रमपूर्वकं संयोजनं करुत :(4)
| क्रमाङ्कः | वाक्यानि | उचितक्रमः |
|---|---|---|
| 1 | तस्य वचनं श्रुत्वा काकः मोदितः अभवत्। | |
| 2 | एकस्मिन् वने एकः काकः निवसति स्म। | |
| 3 | चतुरः सः स्वर्णकाकः अचिन्तयत् — "एषा लोभिनी अस्ति।" | |
| 4 | लोभात् बालिका रोदिष्यति। | |
| 5 | तदा एका बालिका तम् उद्याने अपश्यत्। | |
| 6 | स्वर्णकाकः तस्यै क्षुद्रं पिटकम् अददात्। | |
| 7 | स च काकः स्वर्णमयः आसीत्। | |
| 8 | बालिका वृहत्तमं पिटकम् ऐच्छत्। |
12.अनुवादकार्यम् — निम्नलिखितानाम् अष्टवाक्यानाम् मध्ये षट् वाक्यानाम् हिन्दीभाषायाः संस्कृते अनुवादं करुत : (कोऽपि षट्)(6)
| क्र. | हिन्दी वाक्यम् | संस्कृत अनुवादः |
|---|---|---|
| 1 | भारत हमारा देश है। | |
| 2 | विद्यार्थी विद्यालय जाते हैं। | |
| 3 | वृक्ष पर पक्षी बैठे हैं। | |
| 4 | माता भोजन पकाती है। | |
| 5 | गुरु ज्ञान देते हैं। | |
| 6 | बालक खेलता है। | |
| 7 | हम सब मिलकर रहते हैं। | |
| 8 | नदी में जल बहता है। |
विभागः – 3 | व्याकरणम् 25 अंक
📖 (i) सन्धिकार्यम्4 अंक
13.स्वरसन्धिः — निम्नलिखितेषु सन्धिं सन्धिविच्छेदं वा करुत : (1 × 2 = 2)(2)
| क्र. | पदम् | सन्धिः / सन्धिविच्छेदः | सन्धिभेदः |
|---|---|---|---|
| 1 | हिम + आलयः | ||
| 2 | नायकः | ||
| 3 | महा + ईशः | ||
| 4 | गुरूपदेशः |
14.विसर्गसन्धिः — निम्नलिखितेषु सन्धिं/विच्छेदं करुत : (1 × 2 = 2)(2)
| क्र. | पदम् | सन्धि/विच्छेदः | नियमः |
|---|---|---|---|
| 1 | रामः + चलति | ||
| 2 | मनोबलम् | ||
| 3 | छात्रः + पठति | ||
| 4 | निः + कलङ्कः |
📖 (ii) समासज्ञानम्3 अंक
15.निम्नलिखितेषु समासविग्रहं / सामासिकपदनिर्माणं च करुत :(3)
| क्र. | पदम् | विग्रहः / सामासिकपदम् | समासनाम |
|---|---|---|---|
| 1 | राजपुरुषः | ||
| 2 | त्रिभुवनम् | ||
| 3 | पीताम्बरः | ||
| 4 | विद्या + अर्थी = ? | ||
| 5 | माता च पिता च = ? |
📖 (iii) कारकम् — विभक्तिप्रयोगः3 अंक
16.रिक्तस्थानानि उचितविभक्त्या पूरयत :(3)
| क्र. | वाक्यम् | विभक्तिः |
|---|---|---|
| 1 | रामः (वन) गच्छति। | चतुर्थी / द्वितीया? |
| 2 | छात्रः (आचार्य) नमति। | |
| 3 | बालकः (हस्त) फलं खादति। | |
| 4 | नगरे (अनेक) विद्यालयाः सन्ति। | |
| 5 | (राम) भ्राता लक्ष्मणः अस्ति। | षष्ठी |
📖 (iv) प्रत्ययाः3 अंक
17.उचितप्रत्ययं योजयित्वा पदं निर्माणं करुत :(3)
| क्र. | मूलधातुः/शब्दः | प्रत्ययः | निर्मितं पदम् | अर्थः |
|---|---|---|---|---|
| 1 | पठ् | तुमुन् | पढ़ने के लिए | |
| 2 | खाद् | क्त्वा | खाकर | |
| 3 | गम् | क्त | गया हुआ | |
| 4 | पठ् | शतृ | पढ़ता हुआ | |
| 5 | सुन्दर | तमप् | सबसे सुंदर | |
| 6 | गुरु | तरप् | अधिक भारी |
📖 (v) धातुरूपाणि3 अंक
18.'पठ्' धातोः लट्लकारे तिङ्न्तरूपाणि लिखत (परस्मैपदिन्) :(1½)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | |||
| मध्यमपुरुषः | |||
| उत्तमपुरुषः |
19.'गम्' धातोः लोट्लकारे (प्रथमपुरुषः, एकवचन-द्विवचन-बहुवचनम्) / 'भू' धातोः लङ्लकारे (मध्यमपुरुषः तीनों वचन) लिखत :(1½)
| लकारः / पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| गम् / लोट् / प्रथम | |||
| भू / लङ् / मध्यम |
📖 (vi) शब्दरूपाणि3 अंक
20.'बालक' शब्दस्य (पुल्लिङ्गम्, अकारान्तः) द्वितीया-तृतीया-चतुर्थी-पञ्चमी-षष्ठी-सप्तमीसु रूपाणि लिखत :(1½)
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| द्वितीया | बालकम् | बालकौ | बालकान् |
| तृतीया | |||
| चतुर्थी | |||
| पञ्चमी | |||
| षष्ठी | |||
| सप्तमी |
21.'रमा' शब्दस्य (स्त्रीलिङ्गम्, आकारान्तः) प्रथमा-द्वितीया-तृतीया-षष्ठी-सप्तमीसु रूपाणि लिखत :(1½)
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | रमा | रमे | रमाः |
| द्वितीया | |||
| तृतीया | |||
| षष्ठी | |||
| सप्तमी |
📖 (vii–ix) संख्यावाचकाः + सर्वनामाः + उपसर्गाः6 अंक
22.संख्यावाचक शब्दाः — संस्कृते लिखत (पुल्लिङ्गे प्रथमा-एकवचनम्) :(2)
| हिन्दी संख्या | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 10 | 100 | 1000 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| संस्कृत | एकः |
23.सर्वनामशब्दाः — 'तत्' शब्दस्य (पुल्लिङ्गम्) प्रथमा-द्वितीया-षष्ठी विभक्तीनाम् रूपाणि लिखत :(2)
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सः | तौ | ते |
| द्वितीया | |||
| षष्ठी |
24.उपसर्गाः — निम्नलिखितेषु उपसर्गं पृथक् कृत्वा मूलधातुम् अपि लिखत :(2)
| क्र. | पदम् | उपसर्गः | मूलधातुः/शब्दः |
|---|---|---|---|
| 1 | प्रगच्छति | ||
| 2 | उपविशति | ||
| 3 | आगच्छति | ||
| 4 | निर्गच्छति | ||
| 5 | अनुसरति | ||
| 6 | अभिवादयति |
विभागः – 4 | पठितावबोधनम् (शेमुषी प्रथमो भागः) 35 अंक
📚 (i) बहुचयनात्मक प्रश्नाः — शेमुष्याः पाठेभ्यः1 × 7 = 7 अंक
25.उचितम् उत्तरं चिनुत :(7)
- 'स्वर्णकाकः' पाठे स्वर्णकाकः बालिकाभ्यः किम् अयच्छत्?
(अ) स्वर्णं (ब) पिटकम् (स) भोजनम् (द) वस्त्रम् - 'भ्रान्तो बालः' पाठे बालकः कस्मात् पाठितः?
(अ) पुस्तकात् (ब) आचार्यात् (स) प्रकृतेः (द) मातरात् - 'गोदोहनम्' नाटके मन्थरकः कः आसीत्?
(अ) कृषकः (ब) वणिक् (स) शिल्पी (द) गायकः - 'जटायोः शौर्यम्' पाठे जटायुः कस्याः रक्षणाय युद्धम् अकरोत्?
(अ) कैकेय्याः (ब) सीतायाः (स) द्रौपद्याः (द) उर्मिलायाः - 'सूक्तिमौक्तिकम्' इत्यस्य पाठस्य स्रोतः कः?
(अ) महाभारतम् (ब) रामायणम् (स) विभिन्नग्रन्थाः (द) मनुस्मृतिः - 'पर्यावरणम्' पाठे पर्यावरणरक्षणाय किम् आवश्यकम् उक्तम्?
(अ) वनानां संरक्षणम् (ब) नगरनिर्माणम् (स) उद्योगवर्धनम् (द) जलप्रदूषणम् - 'भारतीवसन्तगीतिः' पद्यांशः कस्मात् ग्रन्थात् गृहीतः?
(अ) रामायणात् (ब) कालिदासस्य नाटकात् (स) NCERT शेमुष्याः (द) वेदेभ्यः
📚 (ii) गद्यांशः — 'स्वर्णकाकः' पाठात्5 अंक
26.निम्नलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत :(5)
('स्वर्णकाकः' पाठात्)
पुरा किमपि ग्रामे एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्। तस्याः एका दुहिता विनम्रा मनोरमा च आसीत्। ते द्वे अपि परिश्रमेण जीविकाम् अर्जयतः। एकदा बालिका वनं गत्वा काष्ठानि चिनोति स्म। तदा सा एकं स्वर्णमयं काकम् अपश्यत्। स काकः उवाच — "हे बालिके! त्वम् अतीव परिश्रमशीला असि। अहं तुभ्यम् एकं पिटकं दास्यामि।" इति।
- एकपदेन — वृद्धायाः दुहिता कीदृशी आसीत्?
- एकपदेन — बालिका वने किम् अकरोत्?
- पूर्णवाक्येन — निर्धना वृद्धा कुत्र न्यवसत्?
- पूर्णवाक्येन — स्वर्णकाकः बालिकायै किम् दातुम् इच्छति?
- भाषिककार्यम् : 'बालिका वनं गच्छति' — अत्र कर्तृपदम् = क्रियापदम् =
- भाषिककार्यम् : 'निर्धना' पदस्य विलोमपदम् =
📚 पद्यांशः — 'भारतीवसन्तगीतिः' पाठात्5 अंक
27.निम्नलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत :(5)
('भारतीवसन्तगीतिः' पाठात्)
ललित-लवङ्ग-लता-परिशीलन-
कोमल-मलय-समीरे।
मधुर-मधुर-मेऽपि कुरु वाणि !
गानम् मुदा पिके॥
कोमल-मलय-समीरे।
मधुर-मधुर-मेऽपि कुरु वाणि !
गानम् मुदा पिके॥
- एकपदेन — कवि: वाण्याः कृते किम् याचते?
- एकपदेन — कीदृशः समीरः अस्ति?
- पूर्णवाक्येन — कविः वाणीं किम् करणाय प्रार्थयति?
- पूर्णवाक्येन — 'मलय-समीरः' इत्युक्तेन किं बोध्यते?
- भाषिककार्यम् : 'मधुरम्' पदस्य पर्यायः = विलोमः =
📚 (iii) पद्यांशस्य भावार्थः3 अंक
28.निम्नलिखितस्य श्लोकस्य हिन्दीभाषायां सप्रसङ्गं भावार्थं लिखत : (प्रसङ्गः 1 + भावार्थः 2)(3)
विद्या ददाति विनयं, विनयाद् याति पात्रताम्।
पात्रत्वाद् धनमाप्नोति, धनाद् धर्मं ततः सुखम्॥
पात्रत्वाद् धनमाप्नोति, धनाद् धर्मं ततः सुखम्॥
📚 (iv) गद्यपाठस्य सारलेखनम्4 अंक
29.निम्नलिखितयोः एकस्य गद्यपाठस्य हिन्दी भाषायां सारलेखनम् करुत :(4)
(अ) 'स्वर्णकाकः' — इस पाठ की मुख्य कथा का सार पाँच-छः वाक्यों में हिन्दी में लिखिए।
— अथवा —
(ब) 'भ्रान्तो बालः' — इस पाठ का सार पाँच-छः वाक्यों में हिन्दी में लिखिए।
📚 (v) प्रश्ननिर्माणम्1 × 4 = 4 अंक
30.निम्नलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदम् आश्रित्य प्रश्नं रचयत :(4)
- बालिका वनम् गच्छति। →
- आचार्यः ज्ञानं ददाति। →
- रामः वनम् अगच्छत्। →
- पक्षी वृक्षे तिष्ठति। →
📚 (vi) पद्यस्य अन्वयलेखनम्2 अंक
31.निम्नलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं लिखत :(2)
उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥
📚 (vii) श्लोकद्वयलेखनम्3 अंक
32.शेमुषी प्रथमभागात् स्वपठितानि कानिचित् श्लोकद्वयम् अर्थसहितं लिखत :(3)
संकेतः — 'सूक्तिमौक्तिकम्', 'जटायोः शौर्यम्', 'भारतीवसन्तगीतिः' पाठेभ्यः कोऽपि श्लोकौ चित्वा लिखत।
📚 (viii) शब्दार्थलेखनम्½ × 4 = 2 अंक
33.निम्नलिखितानां पदानाम् अर्थं हिन्दी भाषायां लिखत :(2)
| संस्कृत पदम् | हिन्दी अर्थः |
|---|---|
| स्वर्णमयः | |
| परिश्रमशीला | |
| उद्यमेन | |
| विनयम् | |
| मनोरथः | |
| पर्यावरणम् |
नोट : उपर्युक्तेषु षट्पदेभ्यः केवलं चतुर्णाम् अर्थः देयः।
📜 निर्धारित पुस्तकम् : शेमुषी प्रथमो भागः (NCERT)
— प्रश्नपत्रम् समाप्तम् | ॐ तत्सत् —
Model Paper | कक्षा 9 संस्कृत | RBSE 2025-26 | ncertclasses.com | Print: Ctrl+P
🔗 संबंधित महत्वपूर्ण लिंक (RBSE Class 9 Sanskrit – 2025-26)


No comments:
Post a Comment