कक्षा 11 वैकल्पिक विषय नील पत्र 2026-27 | संस्कृत साहित्य, उर्दू, गृहविज्ञान, जीवन कौशल

📅 Thursday, 17 September 2026 📖 पढ़ रहे हैं...

कार्यालय–निदेशक, माध्यमिक शिक्षा राजस्थान, बीकानेर

कक्षा 11 वैकल्पिक विषय — नील पत्र (ब्लूप्रिंट) सत्र 2026–27

राज्य स्तरीय समान परीक्षा — किसी भी संकाय के विद्यार्थी द्वारा लिए जा सकने वाले चार वैकल्पिक विषयों का प्रकरण-वार अंक विभाजन।

आदेश क्रमांक: शिविरा–माध्य/मा–स/समान परीक्षा(7)/22402/2014–26/पार्ट–16 · ई-साइन दिनांक 11.05.2026

🖨️ प्रिंट / PDF :

📥 नील पत्र PDF डाउनलोड करें

पूरा नील पत्र PDF में चाहिए? नीचे से डाउनलोड करें — या ऊपर के प्रिंट बटन से अपना विषय चुनकर "Save as PDF" करें।

✈️ Telegram से PDF 🏛️ शिक्षा विभाग

एक नज़र में

माध्यमिक शिक्षा निदेशालय, बीकानेर ने सत्र 2026–27 की राज्य स्तरीय समान परीक्षा हेतु कक्षा 9 एवं 11 के नील पत्र जारी किए हैं। यह पृष्ठ कक्षा 11 के शेष वैकल्पिक विषयों का है — किसी भी संकाय का विद्यार्थी इन्हें ले सकता है — हिन्दी एवं अंग्रेजी अनिवार्य सहित।

आदेश में स्पष्ट है कि कक्षा 10 व 12 के लिए माध्यमिक शिक्षा बोर्ड के पैटर्न के अनुसार ही नील पत्र होंगे।

परीक्षा योजना — पाँच चरण

सत्र भर में पाँच मूल्यांकन होंगे। सभी विषयों में समय 3.15 घण्टा निर्धारित है।

विषयप्रथम परखद्वितीय परखअर्द्धवार्षिकतृतीय परखवार्षिक
हिन्दी अनिवार्य10107010100
अंग्रेजी अनिवार्य10107010100
संस्कृत साहित्य10107010100
उर्दू10107010100
गृहविज्ञान1010501070
जीवन कौशलकोई पृथक विभाजन नहीं40

यहाँ तीन अलग अंक-योजनाएँ एक साथ हैं: संस्कृत साहित्य व उर्दू में सामान्य 70/100 योजना; गृहविज्ञान में प्रायोगिक भाग होने से 50/70; तथा जीवन कौशल में केवल 40 अंक की वार्षिक परीक्षा — कोई परख-विभाजन नहीं। अपने विषय की सही योजना नीचे उसी विषय के अनुभाग में देखें।

उद्देश्य-वार अंक भार — सभी विषयों में समान

उद्देश्यज्ञानअर्थग्रहण/अवबोधअभिव्यक्ति/ज्ञानोपयोगमौलिकता/कौशलकुल योग
प्रतिशत50%20%20%10%100%

आदेश के मुख्य निर्देश

  • निर्धारित पाठ्यक्रम को परीक्षा से पूर्व अव्वल समय पर पूर्ण कराते हुए सुनियोजित पुनरावृत्ति (रिवीजन) की जाए।
  • प्रत्येक विषय की पुनरावृत्ति, मॉडल पेपरों के माध्यम से अभ्यास तथा कठिन विषयों पर विशेष ध्यान दिया जाए।
  • शिक्षकों द्वारा पुनरावृत्ति की दैनिक समीक्षा की जाए।
  • उद्देश्य व अंकों में 5 प्रतिशत तक +/– का शिथिलन संभव है, किन्तु प्रश्नों की संख्या में परिवर्तन नहीं किया जावेगा।
  • निबन्धात्मक प्रश्नों में अथवा वाला प्रश्न आवश्यक रूप से देना है।
  • अर्द्धवार्षिक परीक्षा में सम्पूर्ण पाठ्यक्रम का 70% भाग तथा वार्षिक परीक्षा में सम्पूर्ण भाग सम्मिलित होगा।
  • बोर्ड द्वारा पाठ्यक्रम में की गई कटौती को प्रश्न पत्र निर्माण में सम्मिलित नहीं किया जावे।

📚 इस श्रृंखला के अन्य पृष्ठ

राजस्थान की राज्य स्तरीय समान परीक्षा एवं बोर्ड पाठ्यक्रम पर यह एक सम्पूर्ण श्रृंखला है। अपने वर्ग का पृष्ठ यहाँ से चुनें:

कक्षा / वर्गविषयपृष्ठ
कक्षा 10 — पाठ्यक्रमसभी 14 विषयRBSE कक्षा 10 पाठ्यक्रम 2026-27
कक्षा 9 — नील पत्रसभी 9 विषयकक्षा 9 नील पत्र 2026-27
कक्षा 11 — विज्ञान वर्गभौतिक, रसायन, जीव विज्ञान, गणित, कम्प्यूटरविज्ञान वर्ग नील पत्र
कक्षा 11 — वाणिज्य वर्गलेखाशास्त्र, व्यवसाय अध्ययन, अर्थशास्त्र, गणितवाणिज्य वर्ग नील पत्र
कक्षा 11 — कला वर्गइतिहास, भूगोल, राजनीति विज्ञान, समाजशास्त्र, लोकप्रशासन, चित्रकलाकला वर्ग नील पत्र
कक्षा 11 — साहित्य विषयहिन्दी साहित्य, अंग्रेजी साहित्यसाहित्य विषय नील पत्र
कक्षा 11 — कृषि वर्गकृषि विज्ञान, कृषि रसायन, जीव विज्ञान कृषिआप इसी पृष्ठ पर हैं

📚 इस श्रृंखला के अन्य पृष्ठ

राजस्थान की राज्य स्तरीय समान परीक्षा एवं बोर्ड पाठ्यक्रम पर यह एक सम्पूर्ण श्रृंखला है। अपने वर्ग का पृष्ठ यहाँ से चुनें:

कक्षा / वर्गविषयपृष्ठ
कक्षा 10 — पाठ्यक्रमसभी 14 विषयRBSE कक्षा 10 पाठ्यक्रम 2026-27
कक्षा 9 — नील पत्रसभी 9 विषयकक्षा 9 नील पत्र 2026-27
कक्षा 11 — विज्ञान वर्गभौतिक, रसायन, जीव विज्ञान, गणित, कम्प्यूटरविज्ञान वर्ग नील पत्र
कक्षा 11 — वाणिज्य वर्गलेखाशास्त्र, व्यवसाय अध्ययन, अर्थशास्त्र, गणितवाणिज्य वर्ग नील पत्र
कक्षा 11 — कला वर्गइतिहास, भूगोल, राजनीति विज्ञान, समाजशास्त्र, लोकप्रशासन, चित्रकलाकला वर्ग नील पत्र
कक्षा 11 — साहित्य विषयहिन्दी साहित्य, अंग्रेजी साहित्यसाहित्य विषय नील पत्र
कक्षा 11 — कृषि वर्गकृषि विज्ञान, कृषि रसायन, जीव विज्ञान कृषिकृषि वर्ग नील पत्र
कक्षा 11 — वैकल्पिक विषयसंस्कृत साहित्य, उर्दू, गृहविज्ञान, जीवन कौशलआप इसी पृष्ठ पर हैं

इस पृष्ठ के प्रकाशन के साथ ही कक्षा 11 के राज्य स्तरीय समान परीक्षा नील पत्र के सभी 30 विषय इस श्रृंखला में सम्मिलित हो चुके हैं — विज्ञान, वाणिज्य, कला, साहित्य, कृषि एवं शेष वैकल्पिक विषयों सहित।

विषय-सूची

1. हिन्दी अनिवार्य

कक्षा–XI · समय 3.15 घण्टा · पाठ्यपुस्तक आरोह (गद्य एवं पद्य भाग), पूरक पुस्तक वितान

क्र.सं.प्रकरण व इकाई का नामप्रथम परखद्वितीय परखअर्द्धवार्षिकतृतीय परखवार्षिक
अंक भार1010प्रश्नxअंक 7010100
1.अपठिततृतीय परख : 5
(i)10 से 12 पंक्तियाँ (काव्यांश पर आधारित 6 बहुचयनात्मक प्रश्न)6X¾=4½6X1=6
(ii)150 से 200 शब्द (गद्यांश पर आधारित 6 बहुचयनात्मक प्रश्न)6X¾=4½6X1=6
2रचनात्मक एवं व्यावहारिक लेखनद्वितीय परख : 5
(i)निबन्ध–आधुनिक विषय पर विकल्प सहित 300 शब्दों में56
(ii)कार्यालयी पत्र (विकल्प सहित)35
(iii)प्रिंट माध्यम के फीचर (समाचार और संपादकीय)35
(iv)प्रतिवेदन / आलेख35
(v)जनसंचार माध्यम पर आधारित प्रश्न — दो अतिलघुत्तरात्मक प्रश्न, एक लघुत्तरात्मक प्रश्न2X1=2
1X2=2
2X1=2
1X2=2
3व्यावहारिक व्याकरणद्वितीय परख : 5
(i)अवकारी शब्द1½2
(ii)शब्द विकार1½2
(iii)वाक्यांश के लिए एक शब्द, समानार्थी शब्द1½2
(iv)वाक्य विचार1½2
4आरोह — गद्य भागप्रथम परख : 5
(i)दो में से एक गद्यांश पर आधारित सप्रसंग व्याख्या34
(ii)पाठों पर आधारित प्रश्न — चार अतिलघुत्तरात्मक / तीन लघुत्तरात्मक / दो दीर्घ उत्तरात्मक (विकल्प सहित)4X½=2
3X1=3
2X2=4
4X1=4
3X2=6
2X3=6
आरोह — पद्य भागप्रथम परख : 5
(i)दो में से एक काव्यांश पर आधारित सप्रसंग व्याख्या34
(ii)कविता पर आधारित प्रश्न — चार अतिलघुत्तरात्मक / तीन लघुत्तरात्मक / दो दीर्घ उत्तरात्मक (विकल्प सहित)4X½=2
3X1=3
2X2=4
4X1=4
3X2=6
2X3=6
वितानतृतीय परख : 5
(i)विषय–वस्तु पर आधारित दो में एक निबन्धात्मक प्रश्न3½4
(ii)पाठों पर आधारित प्रश्न — तीन बहुचयनात्मक / दो अतिलघुत्तरात्मक / तीन अतिलघुत्तरात्मक3X½=1½
2X1=2
3X2=6
3X1=3
2X1=2
3X2=6
कुल अंक भार10107010100

✔ सभी स्तंभों का योग सही मिलता है — 10, 10, 70, 10, 100।

2. अंग्रेजी अनिवार्य / English Compulsory

कक्षा–XI · समय 3.15 घण्टा · पाठ्यपुस्तक Hornbill (Prose & Poetry), पूरक पुस्तक Snapshots

क्र.सं.प्रकरण व इकाई का नामप्रथम परखद्वितीय परखअर्द्धवार्षिकतृतीय परखवार्षिक
अंक भार10107010100
1Reading — Two unseen passage (around 350 words for both)
(i)Unseen passage-1 — The passage may be factual, descriptive or literary. Four multiple choice questions. Six very short answer type questions. To be asked to assess comprehension, interpretation, inference and vocabulary.10X¾=7½10X1=10
(ii)Unseen passage-2 — The passage may be case based with verbal/visual inputs like statistical data, diagrams, charts etc. Four multiple choice questions. Six very short answer type questions.10X¾=7½10X1=10
2Writingतृतीय परख : 10
(i)One out of two tasks — description of any event or incident or a process based on hints (100-120) words46
(ii)One out of two composition — an article, a report or a speech (Around 100-120 words)46
(iii)One out of two letters (Business or official letters) for enquiries, complaints, asking for information placement of a person or an order etc. or letter to the school authorities regarding admission school issues. Requirements, suitabitity of courses etc.46
3Grammerद्वितीय परख : 5
(i)Determiners34
(ii)Tenses34
(iii)Modals34
(iv)Prepositions of motion, time, space and mental attitude.34
4Text Books — Hornbill proseप्रथम परख : 5
(i)One out of two extract from the prescribed text for comprehension. (six very short answer type questions)6X½=36X1=6
(ii)Three out of four short answer type questions 20-30 words.3X1=33X2=6
(iii)Two long answer type questions (with option) 60 words2X3=62X4=8
Hornbill-Poetryप्रथम परख : 5
(i)One out of two extract for reference to context from the prescribed pomes.34
(ii)Two out of three short type questions 20-30 words.2X2=42X2=4
(iii)One out of two long answer type questions 60 words.34
Supplementary Reader- Shapshotsद्वितीय परख : 5
(i)One out of two question to test the evalution of characters, events and episodes (in about 60 words)34
(ii)Three out of four short answer type questions to be answered in about 20-30 words.3X=33X2=6
(iii)Four multiple choice questions.34X1=4
कुल अंक भार10107010100

✔ सभी स्तंभों का योग सही मिलता है — 10, 10, 70, 10, 100।

3. संस्कृत साहित्य

कक्षा–XI · समय 3.15 घण्टा · प्रश्नपत्र 70/100 अंक

क्र.सं.प्रकरण व इकाई का नामप्रथम परखद्वितीय परखअर्द्धवार्षिकतृतीय परखवार्षिक
अंक भार1010प्रश्नxअंक 7010100
1.पठितावबोधनम्प्रथम परख : 10
(i)पाठ्यपुस्तकात् बहुविकल्पा प्रश्नाः सप्त प्रश्नाः7X½=3½7X1=7
(ii)पाठ्यपुस्तकात् अंशत्रयम् (एकः गद्यांशः, एकः पद्यांशः, एकः नाट्यांशः)13½18
(क) एकपदेन उत्तरम् प्रश्नद्वयम्2X½=12X1=2
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरम् प्रश्नद्वयम्2X1=22X1=2
(ग) भाषिक कार्यम् प्रश्नत्रयम्3X½=1½3X1=3
(iii)एकस्य पद्यस्य अन्वयलेखनम्23
(iv)पाठ्यपुस्तकात् पद्यांशस्य श्लोकवचनस्य वा हिन्दीभाषायां भावार्थलेखनम्22
(v)एकस्य गद्य पाठस्य हिन्दीभाषायां सार लेखनम्33
(vi)पाठ्यपुस्तकात् शब्दार्थ लेखनम् (षट् शब्दानाम्)6X½=36X½=3
(vii)रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणम् (चत्वारः)4X½=24X1=4
2.संस्कृतसाहित्यस्य इतिहासः (प्रश्नाः– बहुचयनात्मकाः, रिक्तस्थानपूर्तिः, अतिलघुत्तरात्मकाः च)द्वितीय परख : 5
(i)संस्कृतसाहित्यस्य प्रमुख लेखकानां तथा काव्यानां च संक्षिप्त परिचयः — कालिदासः, श्रीहर्षः, भारविः, माघः, शूद्रकः, भवभूतिः46
(ii)नाट्य विषयक शब्दावली-परिचयः — नान्दी, नेपथ्यम्, प्रस्तावना, आत्मगतम्, प्रकाशम्, जनान्तिकम्, भरतवाक्यम्12
(iii)साहित्यस्य प्रमुख काव्यानां परिचयः — रामायणम्, महाभारतम्12
3.अपठितावबोधनम् (80–100 शब्द परिमितः एक सरल अपठित गद्यांशः)
(i)एक पदेन उत्तरम् (प्रश्नद्वयम्)2X½=12X1=2
(ii)पूर्ण वाक्येन उत्तरम् (प्रश्नत्रयम्)3X1=33X1=3
(iii)भाषिक कार्यम् (चत्वारः) — विशेषण-विशेष्य/पर्याय/विलोमादि-चयनम्, सर्वनाम स्थान संज्ञा प्रयोगः/कर्तृक्रियापदचयनम्4X½=24X½=2
(iv)समुचित शीर्षक प्रदानम्11
4.रचनात्मकं कार्यम्तृतीय परख : 5
(i)प्रदत्त संकेताधारितम् औपचारिक/अनौपचारिक व्यक्तिं प्रति पत्रम् / प्रार्थनापत्रम्34
(ii)संकेताधारितम् अनुच्छेद लेखनम्34
(iii)अनुवाद कार्यम् (हिन्दी–संस्कृतेन)34
5.अनुप्रयुक्त व्याकरणम् (प्रश्नाः– बहुचयनात्मकाः, रिक्तस्थानपूर्तिः, अतिलघुत्तरात्मकाः, लघूत्तरात्मकाः च)द्वितीय परख : 10
(i)वर्णानाम् उच्चारणस्थानत् प्रयत्नानि23
(ii)सन्धिः — स्वर सन्धि (दीर्घ, गुण, वृद्धि, यण् आदि, पूर्वरूपम्, परस्वरूपम्), व्यंजन सन्धि (श्चुत्वम्, ष्टुत्वम्, जश्त्वम्, मोऽनुस्वारः पर सवर्णः), विसर्ग सन्धि (सत्वम्, उत्वम्, रत्वम्, लोपः)23
(iii)शब्द रूपाणि — राम, हरि, सखि, वधू, पितृ, गुरु, मातृ, नदी, अस्मद्, युष्मद्, तत्, इदम्, राजन्, भवत्, विद्वत्, अदस्, ताद्दश, दिश, सरित्24
(iv)धातु रूपाणि — परस्मैपदिनः (भू, पठ्, हस्, नम्, गम् आदि, अस्, हन्, क्रुध्, नश्, नृत्, ज्ञा, भक्ष्, चिन्त् इत्यादयः), आत्मनेपदिनः (सेव्, लभ्, रूच्, मुद्, याच्, ऐच्)24
(v)अद्योलिखित रचनायुक्तानि पदानि अधिकृत्य प्रश्नाः — कृदन्तानि (क्त, क्तवतु, क्त्वा, ल्यप्, तुमुन्, यत्, तव्यत्), तद्धितानि (मतुप्, त्व, तल्, ठक्), स्त्री प्रत्ययाः (टाप्, ङीप्)24
(vi)अव्यय-प्रयोगाः — नूनम्, भूयः, छतु, किल, विक, युगपत्, सायम्, चिरम्, ईषत्, सुवर्णीम्, सहसा, मिथ्या, पुरा, पठितांशेषु प्रयुक्तानि अन्यानि पदानि च34
(vii)विभक्ति प्रयोगाः — उपपदविभक्तयः (द्वितीयातः सप्तमीपर्यन्तम्)34
(viii)सरलसमस्तपदानां विग्रहः, समासश्च — तत्पुरुष, द्वन्द्व, कर्मधारय, बहुव्रीहि, अव्ययीभावः34
कुल अंक भार10107010100

✔ सभी स्तंभों का योग सही मिलता है — 10, 10, 70, 10, 100। यह श्रृंखला का सबसे विस्तृत व्याकरण-खंड है — 8 उप-बिंदुओं में संधि, शब्द-रूप, धातु-रूप, कृदन्त-तद्धित, अव्यय, विभक्ति और समास सभी समाहित हैं।

📜 संस्कृत साहित्य की तैयारी:

4. उर्दू

कक्षा–XI · समय 3.15 घण्टा · प्रश्नपत्र 70/100 अंक · पाठ्यपुस्तक गुलिस्तान-ए-अदब एवं ख़ज़ाना-ए-उर्दू

क्र.सं.प्रकरण व इकाई का नामप्रथम परखद्वितीय परखअर्द्धवार्षिकतृतीय परखवार्षिक
अंक भार1010प्रश्नxअंक 7010100
1.ग़ैर दर्सी इक़्तिबासतृतीय परख : 5
(अ)ग़ैर दर्सी इक़्तिबास का मतलब2.54
(ब)तीन मुख़्तसर सवालात4.56
2.निसाबी किताब–गुलिस्तान–ए–अदब (हिस्सा–ए–नस्र)प्रथम परख : 5
(अ)असबाक में से मुख़्तसरतरीन सवालात812
(ब)असबाक में से मुख़्तसर सवालात68
(स)इक़्तिबास की तशरीह मय सियाक ओ सबाक23
(द)सबक़ का खुलासा23
(य)मुसन्निफ़ की सवानह हयात और तर्ज़-ए-तहरीर24
3.निसाबी किताब–गुलिस्तान–ए–अदब (हिस्सा–ए–नज़्म)प्रथम परख : 5
(अ)मंज़ूमात और गज़लियात में से मुख़्तसरतरीन सवालात812
(ब)मंज़ूमात और गज़लियात में से मुख़्तसर सवालात68
(स)नज़्म के जुज़्व/ग़ज़ल के अशआर की तशरीह मय सियाक़-ओ-सबाक़23
(द)नज़्म का खुलासा23
(य)शायर की सवानह हयात और कलाम की ख़ूबियाँ24
4.निसाबी किताब–ख़ज़ाना–ए–उर्दूद्वितीय परख : 5
(अ)मज़ामीन में से मुख़्तसरतरीन सवालात44
(ब)मज़ामीन में से मुख़्तसर सवालात56
5.उर्दू की अहम असनाफ़ (मुख़्तसर और मुख़्तसरतरीन सवालात)द्वितीय परख : 5
(अ)दास्तान, तंज़-ओ-मिज़ाह, मुख़्तसर अफ़साना23
(ब)ग़ज़ल, मर्सिया, नज़्म23
6.तहरीरी महारततृतीय परख : 5
(अ)ख़ुतूत निगारी / दरख़्वास्त नबीसी46
(ब)मज़मून निगारी68
कुल अंक भार10107010100

✔ सभी स्तंभों का योग सही मिलता है — 10, 10, 70, 10, 100। यह पाठ्यक्रम कक्षा 9 के उर्दू पाठ्यक्रम से आगे की कक्षा 11 की पुस्तकों — गुलिस्तान-ए-अदब एवं ख़ज़ाना-ए-उर्दू — पर आधारित है।

📗 उर्दू की तैयारी:

5. गृहविज्ञान

कक्षा–XI · समय 3.15 घण्टा · सैद्धान्तिक प्रश्नपत्र 50/70 अंक — शेष प्रायोगिक कार्य के · 12 अध्याय

क्र.सं.प्रश्न का स्वरूपकुल प्रश्न
(अर्द्धवा.)
अंक प्रति प्रश्नकुल अंककुल प्रश्न
(वार्षिक)
अंक प्रति प्रश्नकुल अंक
1.वस्तुनिष्ठ81810110
2.रिक्त स्थान414818
3.अतिलघुत्तरात्मक प्रश्न81810110
4.लघुत्तरात्मक प्रश्न – I101.51561.59
5.लघुत्तरात्मक प्रश्न – II———6212
6.दीर्घउत्तरात्मक326339
7.निबन्धात्मक प्रश्न3392612
9.कुल योग36504570
क्र.सं.प्रकरण व इकाई का नामप्रथम परखद्वितीय परखअर्द्धवार्षिकतृतीय परखवार्षिक
अंक भार1010501070
1अध्याय–1 मानव परिस्थितिकी और परिवार विज्ञान543
2अध्याय–2 स्वयं को समझना553
(क)मुझे में कौन बनाता है
(ख)स्वयं का विकास एवं विशेषताएँ
(ग)पहचान पर प्रभाव
3.अध्याय–3 भोजन, पोषण, स्वास्थ्य और स्वच्छता564
4अध्याय–4 संसाधनों का प्रबंधन353
5अध्याय–5 कपड़े हमारे आस–पास253
6अध्याय–6 संचार माध्यम और संचार प्रौद्योगिकी53
7अध्याय–7 विविध संदर्भ में परिवार और आवश्यकताएँ746
(क)पोषण स्वास्थ्य और स्वास्थ्य विज्ञान
(ख)संसाधन उपलब्धता और प्रबंधन
(ग)भारत की वस्त्र परम्पराएँ
8अध्याय–8 उत्तरजीविता, वृद्धि और विकास745
9अध्याय–9 पोषण, स्वास्थ्य एवं स्वच्छता625
10अध्याय–10 हमारे परिधान10
11अध्याय–11 वित्तीय प्रबंधन एवं योजना10
12अध्याय–12 वस्त्रों की देखभाल तथा रखरखाव15
कुल अंक भार1010501070

✔ दोनों तालिकाओं के सभी योग सही मिलते हैं।

🏠 गृहविज्ञान की तैयारी:

6. जीवन कौशल

कक्षा–XI · समय 3.15 घण्टा · केवल 40 अंक की वार्षिक परीक्षा — तीन इकाइयाँ, 29 प्रकरण

यह विषय बाकी सभी 25 विषयों से भिन्न ढाँचे में है — ध्यान से पढ़ें: जीवन कौशल में मूल दस्तावेज़ में प्रथम परख, द्वितीय परख, अर्द्धवार्षिक अथवा तृतीय परख के लिए कोई पृथक अंक-विभाजन नहीं दिया गया है — केवल वार्षिक परीक्षा के 40 अंक प्रकरणवार बाँटे गए हैं। यह श्रृंखला के अन्य सभी विषयों में देखी गई 10+10+70+10+100 वाली सामान्य योजना से पूर्णतः अलग है। अध्यापकों को सत्रांक एवं आवधिक मूल्यांकन हेतु पृथक निर्देश की प्रतीक्षा करनी चाहिए अथवा निदेशालय से स्पष्टीकरण लेना चाहिए।
क्र.सं.प्रश्न का स्वरूपकुल प्रश्नअंक प्रति प्रश्नकुल अंक
1.वस्तुनिष्ठ818
2.रिक्त स्थान414
3.अतिलघुत्तरात्मक प्रश्न414
4.लघुत्तरात्मक प्रश्न – I12224
9.कुल योग2840

प्रकरण वार अंक विभाजन (केवल वार्षिक — 40 अंक)

क्र.सं.प्रकरण व इकाई का नामवार्षिक
इकाई–1 स्वयं की पहचान एवं संबंध
1मेरी पहचान–व्यक्तिगतता1
2मेरी भावनाएँ–अभिव्यक्ति1
3पारिवारिक सम्बन्ध–रिश्तों को समझना2
4सामाजिक सम्बन्ध–जिम्मेदारी निभाना1
5सम्बन्ध–मजबूत बनाना1
6सम्प्रेषण–प्रभावी अभिव्यक्ति2
7मित्रता–सही पहचान2
8समूह दबाव–आत्मविश्वास2
9सामाजिक समस्याएँ–मिलकर निराकरण करना
इकाई–2 स्वास्थ्य के महत्व की समझ
10स्वास्थ्य–शारीरिक, मानसिक, सामाजिक स्वास्थ्य1
11समय विकास–अनुकूल व सुरक्षित परिवेश1
12शारीरिक परिवर्तन–स्वाभाविक प्रक्रिया1
13मानसिक परिवर्तन–सामाजिक प्रक्रिया के साथ अन्तःसम्बंध1
14पौष्टिक आहार–अच्छे स्वास्थ्य का आधार2
15योग अभ्यास–सकारात्मक व्यक्तित्व2
16खेल-कूद–मनोरंजन एवं बेहतर स्वास्थ्य1
17किशोर वय–मर्यादित व्यवहार2
18किशोरावस्था–कुछ अनकही बातें2
19गर्भधारण और गर्भावस्था–सही उम्र में निश्चय1
20परिवार कल्याण–सीमित परिवार1
21यौन संचारित संक्रमण एवं प्रजनन संक्रमण–समय पर सावधानी1
22एच.आई.वी./एड्स–जाँच एवं परामर्श2
23दुर्व्यसन–स्वास्थ्य पर प्रभाव2
इकाई–3 मेरा भावी जीवन
24लक्ष्य की ओर–दूरदर्शिता2
25आत्म निर्भरता–रोजगार के अवसर2
26परिवर्तनशील समाज–सक्रिय भागीदारी1
27जीवन साथी–भावनात्मक बंधन1
28अभिभावकत्व–जिम्मेदारी पूर्ण व्यवहार1
29.संचार माध्यम–प्रभाव1
कुल अंक भार40

✔ प्रश्न-स्वरूप तालिका का योग (28 प्रश्न, 40 अंक) एवं प्रकरण-वार तालिका का योग (40 अंक) दोनों परस्पर मेल खाते हैं।

💡 जीवन कौशल की तैयारी:

🔍 कोई त्रुटि दिखी? इस श्रृंखला के 57 विषयों में हज़ारों अंक हस्तांतरित किए गए हैं — हर तालिका का योग जाँचा गया है, फिर भी कोई चूक रह सकती है। यदि आपको कोई अंक या प्रकरण मूल नील पत्र से भिन्न लगे, तो कृपया नीचे दिए टेलीग्राम/व्हाट्सऐप के माध्यम से सूचित करें, ताकि हम उसी दिन सुधार सकें।

📋 अंक-योग सत्यापन

प्रकाशन से पूर्व प्रत्येक विषय की हर तालिका के खानों को जोड़कर मूल दस्तावेज़ में दिए कुल अंक से मिलान किया गया है:

विषयअर्द्धवार्षिकवार्षिकप्रथमद्वितीयतृतीयस्थिति
हिन्दी अनिवार्य70100101010✔ सही
अंग्रेजी अनिवार्य70100101010✔ सही
संस्कृत साहित्य70100101010✔ सही
उर्दू70100101010✔ सही
गृहविज्ञान5070101010✔ सही
जीवन कौशल—40———✔ सही (भिन्न ढाँचा)

पारदर्शिता सूचना: शेष वैकल्पिक विषयों के छहों विषयों की दोनों तालिकाओं के सभी स्तंभों का योग मूल दस्तावेज़ से पूर्णतः मेल खाता है — कोई विसंगति नहीं मिली। (पूरी श्रृंखला में अब तक केवल कक्षा 9 के नील पत्र में अंग्रेजी एवं हिन्दी में 2-2 अंक की विसंगति मिली थी; कक्षा 11 के किसी भी वर्ग में कोई विसंगति नहीं।)

🖨️ प्रिंट एवं PDF

  • ऊपर तीन बटन हैं — पूरा नील पत्र, चारों वैकल्पिक विषय (संस्कृत साहित्य, उर्दू, गृहविज्ञान, जीवन कौशल), अथवा कोई एक विषय।
  • हर विषय के शीर्षक के आगे भी छोटा 🖨️ प्रिंट बटन है।
  • प्रिंट पृष्ठ में मेन्यू, विषय-सूची और लिंक-बॉक्स अपने आप हट जाते हैं; हर विषय नए पृष्ठ से शुरू होता है।
  • PDF बनाने हेतु प्रिंट संवाद में प्रिंटर की जगह "Save as PDF" चुनें।
  • प्रिंट विंडो न खुले तो पॉप-अप की अनुमति दें, अथवा Ctrl + P दबाएँ।

🎓 कक्षा 11 की तैयारी — उपयोगी संसाधन

श्रेणीलिंक
कक्षा 11 — सभी विषयों के नोट्सकक्षा 11 नोट्स संग्रह
कक्षा 11 गणित मॉडल पेपरRBSE Class 11 Mathematics Model Paper
मॉडल पेपर — सभी कक्षाएँमॉडल पेपर संग्रह
ऑनलाइन टेस्ट — सभी विषयऑनलाइन टेस्ट संग्रह
English Grammar अभ्यासEnglish Grammar
हिन्दी — मुहावरे एवं लोकोक्तियाँमुहावरे-लोकोक्तियाँ संग्रह
निःशुल्क अध्ययन सामग्री — कक्षा 6 से 12Free Study Material 2026
RBSE पाठ्यक्रम PDFRBSE Syllabus PDF
बोर्ड परीक्षा टाइम-टेबलRBSE Time Table Date Sheet
मुख्य पृष्ठNCERTClasses.com

साथी मंच — सरकारी सर्विस प्रेप

विषयलिंक
ई-पाठशाला — निःशुल्क लाइव कक्षाएँRBSE Free Live Classes Guide
बोर्ड के सभी आवश्यक फॉर्मBSER All Forms Complete Guide
शिक्षा विभाग समाचार एवं अपडेटशिक्षा विभाग समाचार
मुख्य पृष्ठSarkariServicePrep.com

आधिकारिक स्रोत

उपर्युक्त सभी लिंक 13 सितम्बर 2026 को जाँचकर लिए गए हैं।

अस्वीकरण: यह सामग्री माध्यमिक शिक्षा निदेशालय, राजस्थान, बीकानेर द्वारा जारी शासकीय आदेश पर आधारित है तथा विद्यार्थियों व शिक्षकों की सुविधा हेतु प्रस्तुत की गई है। किसी भी विसंगति की स्थिति में निदेशालय द्वारा जारी मूल नील पत्र ही अंतिम एवं मान्य होगा। © ABCsteps Technologies Pvt Ltd — NCERTClasses.com।
Advertisement

📤 शेयर करें:

📚 आगे क्या पढ़ें?

💬 टिप्पणियाँ

No comments:

Post a Comment