संस्कृत – कक्षा 7 (NCERT) — रुचिरा भाग-2
NCERT संस्कृत कक्षा 7 की पाठ्यपुस्तक का नाम रुचिरा भाग-2 है। इसमें 15 पाठ हैं जिनमें सुभाषित (नीतिवचन), गद्य-कथाएँ, संवाद, नाटिका, गीत एवं देशभक्ति रचनाएँ सम्मिलित हैं। कक्षा 6 (रुचिरा भाग-1) की नींव पर कक्षा 7 में धातु रूप (लट्, लोट्, लङ् लकार), कारक विभक्तियाँ, संधि और अनुवाद — ये उन्नत विषय जुड़ते हैं।
संस्कृत भारत की प्राचीनतम साहित्यिक भाषा है। वेद, उपनिषद, रामायण, महाभारत, कालिदास की रचनाएँ — सब संस्कृत में। NCF 2005 के अनुसार संस्कृत-शिक्षण का उद्देश्य भाषा-कौशल के साथ भारतीय सांस्कृतिक विरासत से जोड़ना है।
1. सभी 15 पाठ — अवलोकन
PDF: NCERT रुचिरा भाग-2 Class 7 — Official Free Download
| # | पाठ-शीर्षक (संस्कृत) | हिंदी अर्थ | विधा | केंद्रीय संदेश | ★ |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | सुभाषितानि | सुन्दर वचन / नीतिवचन | श्लोक | विद्या, विनय, सदाचार पर सुभाषित | ★★★ |
| 2 | दुर्बुद्धिः विनश्यति | दुर्बुद्धि का नाश होता है | कथा (गद्य) | बंदर और मगरमच्छ — बुद्धिमानी से संकट से बचना | ★★★ |
| 3 | स्वावलम्बनम् | आत्मनिर्भरता | गद्य | स्वयं परिश्रम करने का महत्त्व — आत्मनिर्भर बनो | ★★ |
| 4 | हास्यबालकविसम्मेलनम् | हास्य बाल-कवि सम्मेलन | नाटिका / संवाद | बच्चों की हास्य कविताएँ — हँसाते-हँसाते शिक्षा | ★★ |
| 5 | पण्डिता रमाबाई | पंडित रमाबाई | जीवनी (गद्य) | 19वीं सदी की महान विदुषी — संस्कृत-पंडित, महिला-शिक्षा | ★★★ |
| 6 | सदाचारः | सदाचार / अच्छा आचरण | श्लोक | सत्य, अहिंसा, ब्रह्मचर्य — सदाचार के नियम | ★★★ |
| 7 | संकल्पः सिद्धिदायकः | संकल्प सिद्धि देता है | गद्य-कथा | दृढ़ इच्छाशक्ति से सफलता — एकलव्य की लगन | ★★★ |
| 8 | त्रिवर्णः ध्वजः | तिरंगा झंडा | गद्य | भारतीय तिरंगे का महत्त्व — तीन रंगों का अर्थ | ★★★ |
| 9 | अहमपि विद्यालयं गमिष्यामि | मैं भी विद्यालय जाऊँगी | गद्य-संवाद | बाल-श्रम के विरुद्ध — लड़की का विद्यालय जाने का संकल्प | ★★ |
| 10 | विश्वबन्धुत्वम् | विश्व-बंधुत्व | पद्य / श्लोक | सारी मनुष्यजाति एक है — वसुधैव कुटुम्बकम् | ★★★ |
| 11 | समवायो हि दुर्जयः | एकता ही अजेय है | नाटिका | कबूतर-पंछियों की एकता से जाल से मुक्ति — संगठन की शक्ति | ★★★ |
| 12 | विद्याधनम् | विद्या ही धन है | श्लोक | विद्या सर्वश्रेष्ठ धन — न चोरी होती, न बँटती | ★★★ |
| 13 | अमृतं संस्कृतम् | संस्कृत अमृत है | गीत / पद्य | संस्कृत की महत्ता — भारतीय संस्कृति की जड़ | ★★ |
| 14 | अनारिकायाः जिज्ञासा | अनारिका की जिज्ञासा | गद्य-संवाद | जिज्ञासा से ज्ञान मिलता है — बच्चे के प्रश्न और माता के उत्तर | ★★ |
| 15 | लालनगीतम् | लोरी गीत | गीत / पद्य | माता का वात्सल्य — संस्कृत में सुंदर लोरी | ★★ |
2. पाठ — विस्तृत विश्लेषण (★★★ पाठ)
पात्रत्वाद् धनमाप्नोति, धनाद् धर्मं ततः सुखम्।।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः।।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्।।
विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः।।
3. ★ प्रमुख श्लोक — संस्कृत + अर्थ (Quick Revision)
पात्रत्वाद् धनमाप्नोति, धनाद् धर्मं ततः सुखम्।। (पाठ 1)
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः।। (पाठ 7)
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्।। (पाठ 10)
विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः।। (पाठ 12)
प्रियं च नानृतं ब्रूयात् एष धर्मः सनातनः।। (पाठ 6 — सदाचारः)
4. व्याकरण — संधि · समास · कारक
4.1 संधि (Sandhi)
| संधि-प्रकार | नियम | उदाहरण |
|---|---|---|
| स्वर संधि — दीर्घ | अ/आ + अ/आ = आ | विद्या + आलयः = विद्यालयः | राम + अयनम् = रामायणम् |
| गुण संधि | अ/आ + इ/ई = ए | अ/आ + उ/ऊ = ओ | देव + इन्द्रः = देवेन्द्रः | महा + उत्सवः = महोत्सवः |
| वृद्धि संधि | अ/आ + ए/ऐ = ऐ | अ/आ + ओ/औ = औ | महा + ऐश्वर्यम् = महैश्वर्यम् |
| यण संधि | इ/ई + अन्य स्वर = य | उ/ऊ + = व | ऋ + = र् | इति + आदि = इत्यादि | सु + आगतम् = स्वागतम् |
| विसर्ग संधि | विसर्ग (:) + क/ख/प/फ → अपरिवर्तित | + स्वर → र्/ओ | नमः + ते = नमस्ते | रामः + आगच्छति = राम आगच्छति |
4.2 कारक विभक्तियाँ (Cases)
| विभक्ति | कारक | चिह्न (Hindi) | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| प्रथमा (1st) | कर्ता (Subject) | ने (कर्ता) | रामः पठति। (राम पढ़ता है) |
| द्वितीया (2nd) | कर्म (Object) | को, कहाँ | रामः ग्रामं गच्छति। (ग्राम = गाँव को) |
| तृतीया (3rd) | करण (Instrument) | से (माध्यम) | लेखन्या लिखति। (कलम से लिखता है) |
| चतुर्थी (4th) | सम्प्रदान (Recipient) | के लिए / को | बालकाय फलं ददाति। |
| पञ्चमी (5th) | अपादान (Separation) | से (अलग होना) | वृक्षात् पत्रं पतति। (पेड़ से पत्ता गिरता है) |
| षष्ठी (6th) | सम्बन्ध (Relation) | का / के / की | रामस्य पुस्तकम्। |
| सप्तमी (7th) | अधिकरण (Location) | में / पर | विद्यालये पठन्ति। |
| सम्बोधन (Voc.) | सम्बोधन (Address) | हे / अरे | हे राम! / भो मित्र! |
5. शब्द रूप — परीक्षा में अनिवार्य
5.1 राम शब्द (अकारान्त, पुल्लिंग)
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा (ने) | रामः | रामौ | रामाः |
| द्वितीया (को) | रामम् | रामौ | रामान् |
| तृतीया (से) | रामेण | रामाभ्याम् | रामैः |
| चतुर्थी (के लिए) | रामाय | रामाभ्याम् | रामेभ्यः |
| पञ्चमी (से अलग) | रामात् | रामाभ्याम् | रामेभ्यः |
| षष्ठी (का) | रामस्य | रामयोः | रामाणाम् |
| सप्तमी (में) | रामे | रामयोः | रामेषु |
| सम्बोधन (हे) | हे राम! | हे रामौ! | हे रामाः! |
5.2 फल शब्द (अकारान्त, नपुंसकलिंग) — मुख्य अंतर
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | फलम् | फले | फलानि |
| द्वितीया | फलम् | फले | फलानि |
| षष्ठी | फलस्य | फलयोः | फलानाम् |
| सप्तमी | फले | फलयोः | फलेषु |
5.3 नदी शब्द (ईकारान्त, स्त्रीलिंग) — मुख्य रूप
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | नदी | नद्यौ | नद्यः |
| द्वितीया | नदीम् | नद्यौ | नदीः |
| षष्ठी | नद्याः | नद्योः | नदीनाम् |
| सप्तमी | नद्याम् | नद्योः | नदीषु |
6. धातु रूप — लट् · लोट् · लङ् लकार
6.1 पठ् धातु — लट् लकार (वर्तमान काल)
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष (वह/वे) | पठति | पठतः | पठन्ति |
| मध्यम पुरुष (तुम) | पठसि | पठथः | पठथ |
| उत्तम पुरुष (मैं/हम) | पठामि | पठावः | पठामः |
6.2 पठ् धातु — लोट् लकार (आदेश / आज्ञा)
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | पठतु | पठताम् | पठन्तु |
| मध्यम पुरुष | पठ | पठतम् | पठत |
| उत्तम पुरुष | पठानि | पठाव | पठाम |
6.3 पठ् धातु — लङ् लकार (भूतकाल — अद्यतन भूत)
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | अपठत् | अपठताम् | अपठन् |
| मध्यम पुरुष | अपठः | अपठतम् | अपठत |
| उत्तम पुरुष | अपठम् | अपठाव | अपठाम |
लिख् (लिखना) → लिखति, लिखसि, लिखामि | खाद् (खाना) → खादति | गम् (जाना) → गच्छति (Irregular) | दृश् (देखना) → पश्यति (Irregular) | अस् (होना) → अस्ति, स्तः, सन्ति
6.4 अस् धातु (to be) — लट् लकार — सबसे अधिक उपयोगी
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम | अस्ति (है) | स्तः (हैं-दोनों) | सन्ति (हैं) |
| मध्यम | असि (तुम हो) | स्थः | स्थ |
| उत्तम | अस्मि (मैं हूँ) | स्वः | स्मः |
7. अनुवाद — Hindi ↔ Sanskrit (परीक्षा में 10 अंक)
| हिंदी वाक्य | संस्कृत अनुवाद | व्याकरण-बिंदु |
|---|---|---|
| राम स्कूल जाता है। | रामः विद्यालयं गच्छति। | रामः = प्रथमा, विद्यालयम् = द्वितीया |
| बच्चे खेल रहे हैं। | बालकाः क्रीडन्ति। | बालकाः = बहुवचन, क्रीडन्ति = प्रथम पुरुष बहु. |
| मैं संस्कृत पढ़ता हूँ। | अहं संस्कृतं पठामि। | अहम् = उत्तम, पठामि = एकवचन |
| पेड़ से फल गिरता है। | वृक्षात् फलं पतति। | वृक्षात् = पञ्चमी (अपादान) |
| वह पुस्तक पढ़ रही है। | सा पुस्तकं पठति। | सा = वह (स्त्री), पुस्तकम् = द्वितीया |
| हम सब मिलकर पढ़ेंगे। | वयं सर्वे मिलित्वा पठिष्यामः। | मिलित्वा = Gerund (कृत्वा प्रत्यय) |
| विद्या सर्वश्रेष्ठ धन है। | विद्या सर्वोत्तमं धनम् अस्ति। | अस्ति = अस् धातु लट् एकवचन |
| आज विद्यालय बंद था। | अद्य विद्यालयः बन्दः आसीत्। | आसीत् = अस् धातु लङ् (भूतकाल) |
| कृपया यहाँ बैठो। | कृपया अत्र उपविश। | उपविश = लोट् (आदेश) |
| माँ भोजन बनाती है। | माता भोजनं करोति। | माता = प्रथमा, करोति = लट् एकवचन |
8. परीक्षा प्रारूप एवं अंक-भार
| Section | Topic | प्रश्न-प्रकार | अंक |
|---|---|---|---|
| A | अपठित गद्यांश (Unseen) | प्रश्न-उत्तर, शब्दार्थ, MCQ | 15 |
| B | व्याकरण | संधि-विच्छेद (4), कारक (4), शब्द रूप (5), धातु रूप (5) | 20 |
| C | अनुवाद | हिंदी→संस्कृत (5 वाक्य) + संस्कृत→हिंदी (5 वाक्य) | 20 |
| D | पठित गद्यांश (Textbook Prose) | Short Answer + Long Answer | 20 |
| E | श्लोक / पद्य | अर्थ लिखिए, रिक्त-स्थान, पाठ का नाम | 15 |
| F | निबंध / पत्र-लेखन (संस्कृत में) | Short Essay (50–80 शब्द) या पत्र | 10 |
| कुल | 100 | ||
• श्लोक 1 (विद्या ददाति विनयम्) — अर्थ सहित लिखिए (पाठ 1)
• वसुधैव कुटुम्बकम् — अर्थ + प्रसंग (पाठ 10)
• राम शब्द के सभी विभक्ति रूप (व्याकरण)
• पठ् धातु — लट् लकार सभी पुरुष-वचन
• 5 वाक्य संस्कृत में अनुवाद
• पण्डिता रमाबाई पर Short Answer (पाठ 5)
• दुर्बुद्धिः विनश्यति कथा का सारांश (पाठ 2)
• त्रिवर्णः ध्वजः — तीन रंगों का अर्थ (पाठ 8)
9. अध्ययन युक्तियाँ
9.1 श्लोक — प्रतिदिन 1 श्लोक याद करें
5 प्रमुख श्लोकों को 5 दिनों में कंठस्थ करें — पहले अर्थ समझें, फिर याद करें। रटने से ज़्यादा अर्थ याद रहता है।
9.2 शब्द रूप + धातु रूप — Flash Cards
राम (पुल्लिंग), फल (नपुंसक), नदी (स्त्रीलिंग) — तीनों के Flash Cards बनाएँ। पठ् धातु — लट्, लोट्, लङ् — तीनों लकार अलग-अलग रंग में लिखें। प्रतिदिन 10 मिनट।
| कठिनाई | कारण | समाधान |
|---|---|---|
| शब्द रूप याद नहीं रहते | बहुत सारे रूप | पहले Singular — 8 विभक्तियाँ। फिर Dual और Plural। राम pattern सबसे पहले। |
| अनुवाद में विभक्ति confusion | कारक पहचान नहीं होती | वाक्य में पूछो — कौन? = कर्ता (प्रथमा) | किसे? = कर्म (द्वितीया) | किससे? = करण (तृतीया) |
| श्लोकों का अर्थ याद नहीं | केवल रटते हैं | DIKSHA पर audio सुनें; Story-wise याद करें |
| लट्-लोट्-लङ् में confusion | तीनों एक जैसे लगते हैं | Trick: लट् = अभी (is), लोट् = करो (order), लङ् = अ-prefix + past |
| संधि-विच्छेद कठिन | नियम याद नहीं | पहले 5 common examples याद करें: विद्यालयः, नमस्ते, देवेन्द्रः, महोत्सवः, इत्यादि |
10. डिजिटल संसाधन
| संसाधन | लिंक | उपयोग |
|---|---|---|
| रुचिरा भाग-2 PDF (Free) | ncert.nic.in | सभी 15 पाठ — निःशुल्क |
| DIKSHA App | diksha.gov.in | Audio lessons, श्लोक उच्चारण |
| कक्षा 7 समग्र | ncertclasses.com | All subjects overview |
| कक्षा 7 हिंदी | ncertclasses.com | हिंदी Notes |
| कक्षा 7 English | ncertclasses.com | Honeybee Notes |
| CBSE Sample Papers | cbseacademic.nic.in | Sample Papers, Marking Scheme |
| ePathshala | epathshala.nic.in | Interactive e-Book |
11. संदर्भ
- NCERT. रुचिरा भाग-2, कक्षा 7. PDF
- NCERT (2005). NCF 2005. ncert.nic.in
- MoE (2020). NEP 2020. education.gov.in
- NCERT. Rationalised Content. ncert.nic.in
- CBSE. cbseacademic.nic.in
- DIKSHA. diksha.gov.in
- NCERT Classes. ncertclasses.com
कक्षा 7 संस्कृत — रुचिरा भाग-2 | ncertclasses.com/Class-7
- 📝 NCERT Class 7 Hindi – Complete Guide & Notes PDF
- 📖 NCERT Class 7 English – Honeycomb & An Alien Hand Guide
- 🔢 NCERT Class 7 Maths – Complete Guide (Hindi & English)
- 🔬 विज्ञान Class 7 – NCERT All Chapters & Experiments (Hindi)
- 🌍 सामाजिक विज्ञान Class 7 – इतिहास, भूगोल, नागरिक शास्त्र All Chapters
- 🕉️ संस्कृत Class 7 – Ruchira-2 All Chapters & Vyakaran


No comments:
Post a Comment