संस्कृत कक्षा 7 NCERT रुचिरा भाग-2 – सभी 15 पाठ व्याकरण | Sanskrit Class 7 All Chapters Notes Hindi

📅 Friday, 27 February 2026 📖 पढ़ रहे हैं...
संस्कृत कक्षा 7 NCERT रुचिरा भाग-2 – सभी 15 पाठ व्याकरण | Sanskrit Class 7 All Chapters Notes Hindi
NCERT Classes कक्षा 7 हिंदी English संस्कृत

संस्कृत – कक्षा 7 (NCERT) — रुचिरा भाग-2

सभी 15 पाठ · सुभाषित · कथाएँ · संस्कृत व्याकरण (संधि · कारक · शब्द रूप · धातु रूप) · अनुवाद · परीक्षा मार्गदर्शिका

NCERT संस्कृत कक्षा 7 की पाठ्यपुस्तक का नाम रुचिरा भाग-2 है। इसमें 15 पाठ हैं जिनमें सुभाषित (नीतिवचन), गद्य-कथाएँ, संवाद, नाटिका, गीत एवं देशभक्ति रचनाएँ सम्मिलित हैं। कक्षा 6 (रुचिरा भाग-1) की नींव पर कक्षा 7 में धातु रूप (लट्, लोट्, लङ् लकार), कारक विभक्तियाँ, संधि और अनुवाद — ये उन्नत विषय जुड़ते हैं।

संस्कृत भारत की प्राचीनतम साहित्यिक भाषा है। वेद, उपनिषद, रामायण, महाभारत, कालिदास की रचनाएँ — सब संस्कृत में। NCF 2005 के अनुसार संस्कृत-शिक्षण का उद्देश्य भाषा-कौशल के साथ भारतीय सांस्कृतिक विरासत से जोड़ना है।

⚠️ NCERT Rationalised Content: 2022–23 से पाठों में बदलाव हुए हैं। नवीनतम संस्करण के लिए ncert.nic.in एवं Rationalised Content List देखें।

1. सभी 15 पाठ — अवलोकन

PDF: NCERT रुचिरा भाग-2 Class 7 — Official Free Download

🕉️ रुचिरा भाग-2 | कक्षा 7 | 15 पाठ | गद्य · पद्य · नाटक | NCERT Sanskrit
#पाठ-शीर्षक (संस्कृत)हिंदी अर्थविधाकेंद्रीय संदेश
1सुभाषितानिसुन्दर वचन / नीतिवचनश्लोकविद्या, विनय, सदाचार पर सुभाषित★★★
2दुर्बुद्धिः विनश्यतिदुर्बुद्धि का नाश होता हैकथा (गद्य)बंदर और मगरमच्छ — बुद्धिमानी से संकट से बचना★★★
3स्वावलम्बनम्आत्मनिर्भरतागद्यस्वयं परिश्रम करने का महत्त्व — आत्मनिर्भर बनो★★
4हास्यबालकविसम्मेलनम्हास्य बाल-कवि सम्मेलननाटिका / संवादबच्चों की हास्य कविताएँ — हँसाते-हँसाते शिक्षा★★
5पण्डिता रमाबाईपंडित रमाबाईजीवनी (गद्य)19वीं सदी की महान विदुषी — संस्कृत-पंडित, महिला-शिक्षा★★★
6सदाचारःसदाचार / अच्छा आचरणश्लोकसत्य, अहिंसा, ब्रह्मचर्य — सदाचार के नियम★★★
7संकल्पः सिद्धिदायकःसंकल्प सिद्धि देता हैगद्य-कथादृढ़ इच्छाशक्ति से सफलता — एकलव्य की लगन★★★
8त्रिवर्णः ध्वजःतिरंगा झंडागद्यभारतीय तिरंगे का महत्त्व — तीन रंगों का अर्थ★★★
9अहमपि विद्यालयं गमिष्यामिमैं भी विद्यालय जाऊँगीगद्य-संवादबाल-श्रम के विरुद्ध — लड़की का विद्यालय जाने का संकल्प★★
10विश्वबन्धुत्वम्विश्व-बंधुत्वपद्य / श्लोकसारी मनुष्यजाति एक है — वसुधैव कुटुम्बकम्★★★
11समवायो हि दुर्जयःएकता ही अजेय हैनाटिकाकबूतर-पंछियों की एकता से जाल से मुक्ति — संगठन की शक्ति★★★
12विद्याधनम्विद्या ही धन हैश्लोकविद्या सर्वश्रेष्ठ धन — न चोरी होती, न बँटती★★★
13अमृतं संस्कृतम्संस्कृत अमृत हैगीत / पद्यसंस्कृत की महत्ता — भारतीय संस्कृति की जड़★★
14अनारिकायाः जिज्ञासाअनारिका की जिज्ञासागद्य-संवादजिज्ञासा से ज्ञान मिलता है — बच्चे के प्रश्न और माता के उत्तर★★
15लालनगीतम्लोरी गीतगीत / पद्यमाता का वात्सल्य — संस्कृत में सुंदर लोरी★★

2. पाठ — विस्तृत विश्लेषण (★★★ पाठ)

पाठ 1
★★★
सुभाषितानि
Beautiful Sayings / Maxims
विद्या ददाति विनयम्, विनयाद् याति पात्रताम्।
पात्रत्वाद् धनमाप्नोति, धनाद् धर्मं ततः सुखम्।।
अर्थ: विद्या विनय देती है, विनय से योग्यता आती है, योग्यता से धन, धन से धर्म और फिर सुख — यह क्रम है।
शब्दार्थ: विद्या = ज्ञान | विनयम् = विनम्रता | पात्रताम् = योग्यता | धनम् = सम्पत्ति | धर्मम् = कर्तव्य | सुखम् = आनन्द
💡 परीक्षा: इस श्लोक का अर्थ हर वर्ष पूछा जाता है। "विद्या से सुख तक की श्रृंखला" — 5 पदों में याद करें। संधि: विनयाद् = विनयात् + द् (विसर्ग संधि)।
पाठ 2
★★★
दुर्बुद्धिः विनश्यति
The Evil-minded is Destroyed
पंचतंत्र की कथा। मगरमच्छ बंदर को नदी पार कराता है — मध्य में बोलता है, "मेरी पत्नी तुम्हारा हृदय खाना चाहती है।" चतुर बंदर बोलता है — "मैंने हृदय पेड़ पर रखा है! वापस चलो।" मगरमच्छ किनारे लाता है — बंदर पेड़ पर चढ़ जाता है और कहता है: "दुर्बुद्धि वाले का नाश होता है।"
पात्र: वानरः (बंदर), मकरः (मगरमच्छ), मकरपत्नी
💡 परीक्षा: "मगर की दुर्बुद्धि क्या थी?" "बंदर ने किस बुद्धि से प्राण बचाए?" संस्कृत में 3–4 वाक्य — पात्रों के नाम संस्कृत में लिखें।
पाठ 5
★★★
पण्डिता रमाबाई
Pandita Ramabai
19वीं सदी की महान विदुषी। पिता — अनंत शास्त्री डोंगरे। बचपन से संस्कृत-शिक्षा। पति की मृत्यु के बाद विधवाओं के लिए शारदा-सदन की स्थापना। कलकत्ता में पंडिता की उपाधि मिली — क्योंकि महिला होते हुए भी संस्कृत में पारंगत। ईसाई धर्म अपनाया पर भारतीय महिलाओं की सेवा जारी रखी।
Key: शारदा-सदन = विधवाओं के लिए आश्रम | पण्डिता = विदुषी महिला-उपाधि
💡 परीक्षा: "पण्डिता रमाबाई को यह उपाधि क्यों मिली?" "उन्होंने महिलाओं के लिए क्या किया?" Long Answer 5 अंक।
पाठ 7
★★★
संकल्पः सिद्धिदायकः
Determination Gives Success
दृढ़ संकल्प से कोई भी लक्ष्य प्राप्त होता है। एकलव्य का उदाहरण — द्रोणाचार्य ने शिक्षा देने से मना किया, फिर भी मिट्टी की मूर्ति को गुरु मानकर धनुर्विद्या सीखी। संकल्प + परिश्रम = सिद्धि।
उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः।।
अर्थ: परिश्रम से कार्य सिद्ध होते हैं, केवल इच्छाओं से नहीं। सोए हुए शेर के मुँह में हिरण नहीं आते।
💡 परीक्षा: यह श्लोक याद करें — परिश्रम पर सर्वाधिक उद्धृत। "एकलव्य की कथा 5 वाक्यों में संस्कृत में।"
पाठ 8
★★★
त्रिवर्णः ध्वजः
The Tricolour Flag
भारत के राष्ट्रीय ध्वज पर संस्कृत पाठ। केसरी रंग = साहस, बलिदान। श्वेत रंग = सत्य, शान्ति। हरित रंग = समृद्धि, प्रकृति। मध्य में अशोक-चक्र = धर्म-चक्र, 24 तीलियाँ = 24 घंटे कर्म। संविधान-सभा ने 22 जुलाई 1947 को स्वीकार किया।
संस्कृत शब्द: त्रिवर्णः = तीन रंगों वाला | ध्वजः = झंडा | केसरी = भगवा | श्वेतः = सफ़ेद | हरितः = हरा | चक्रम् = पहिया
💡 परीक्षा: "तिरंगे के तीन रंगों का संस्कृत में अर्थ।" "अशोक-चक्र में 24 तीलियाँ क्यों?" देशभक्ति पर Short Essay भी।
पाठ 10
★★★
विश्वबन्धुत्वम्
Universal Brotherhood
अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्।।
अर्थ: "यह मेरा है, यह पराया" — यह सोच छोटे मन की है। उदार-चरित्र वालों के लिए तो सारी पृथ्वी ही परिवार है। (वसुधैव कुटुम्बकम् — भारत की विदेश नीति का आदर्श वाक्य)
💡 परीक्षा: वसुधैव कुटुम्बकम् का अर्थ — हर वर्ष आता है। यह भारत का G20 motto भी था (2023)। श्लोक + अर्थ + व्यावहारिक उदाहरण।
पाठ 11
★★★
समवायो हि दुर्जयः
Unity is Invincible
नाटिका। कबूतर एक जाल में फँस जाते हैं। सभी मिलकर एक साथ जाल उठाकर उड़ जाते हैं — एकता में शक्ति। बाद में चूहा जाल काटता है। मुख्य शिक्षा: "समवायो हि दुर्जयः" = एकता ही अजेय है।
संघे शक्तिः कलौ युगे।
अर्थ: इस युग में एकता में ही शक्ति है।
💡 परीक्षा: "कबूतरों ने किस प्रकार अपने प्राण बचाए?" नाटिका के पात्रों के नाम संस्कृत में।
पाठ 12
★★★
विद्याधनम्
Knowledge is Wealth
विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनम्।
विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः।।
अर्थ: विद्या मनुष्य का सर्वोत्तम रूप है, छिपा हुआ धन है। विद्या भोग देती है, यश-सुख देती है। विद्या गुरुओं की भी गुरु है।
विद्याधन की विशेषताएँ: न चोर चुरा सकता | न बँटने पर घटती | देने पर बढ़ती | कोई भार नहीं | सदा साथ रहती
💡 परीक्षा: "विद्या को सर्वश्रेष्ठ धन क्यों कहा जाता है?" — 5 कारण। श्लोक याद करें।

3. ★ प्रमुख श्लोक — संस्कृत + अर्थ (Quick Revision)

🕉️ परीक्षा में आने वाले प्रमुख श्लोक | रुचिरा भाग-2 | कक्षा 7
विद्या ददाति विनयम्, विनयाद् याति पात्रताम्।
पात्रत्वाद् धनमाप्नोति, धनाद् धर्मं ततः सुखम्।। (पाठ 1)
विद्या → विनय → योग्यता → धन → धर्म → सुख। विद्या सुख का मूल है।
उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः।। (पाठ 7)
परिश्रम से कार्य सिद्ध होते हैं, केवल इच्छा से नहीं। सोए शेर के मुँह में हिरण नहीं आते।
अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्।। (पाठ 10)
यह मेरा-यह पराया — यह छोटे मन की सोच। उदार के लिए सारी धरती ही परिवार है।
विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनम्।
विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः।। (पाठ 12)
विद्या मनुष्य का सर्वोत्तम रूप और गुप्त धन है — भोग, यश, सुख देती है और गुरुओं की गुरु है।
सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम्।
प्रियं च नानृतं ब्रूयात् एष धर्मः सनातनः।। (पाठ 6 — सदाचारः)
सत्य बोलो, प्रिय बोलो — अप्रिय सत्य मत बोलो। प्रिय असत्य भी मत बोलो — यही सनातन धर्म है।

4. व्याकरण — संधि · समास · कारक

📐 संस्कृत व्याकरण | संधि · कारक · समास | कक्षा 7 | सबसे अधिक परीक्षा-महत्त्वपूर्ण

4.1 संधि (Sandhi)

🔗 संधि — दो वर्णों के मिलन पर परिवर्तन
संधि-प्रकारनियमउदाहरण
स्वर संधि — दीर्घअ/आ + अ/आ = आविद्या + आलयः = विद्यालयः | राम + अयनम् = रामायणम्
गुण संधिअ/आ + इ/ई = ए | अ/आ + उ/ऊ = ओदेव + इन्द्रः = देवेन्द्रः | महा + उत्सवः = महोत्सवः
वृद्धि संधिअ/आ + ए/ऐ = ऐ | अ/आ + ओ/औ = औमहा + ऐश्वर्यम् = महैश्वर्यम्
यण संधिइ/ई + अन्य स्वर = य | उ/ऊ + = व | ऋ + = र्इति + आदि = इत्यादि | सु + आगतम् = स्वागतम्
विसर्ग संधिविसर्ग (:) + क/ख/प/फ → अपरिवर्तित | + स्वर → र्/ओनमः + ते = नमस्ते | रामः + आगच्छति = राम आगच्छति
💡 Trick: संधि = जोड़ना। संधि-विच्छेद = तोड़ना। परीक्षा में दोनों आते हैं।

4.2 कारक विभक्तियाँ (Cases)

⚙️ कारक — 8 विभक्तियाँ (Vibhaktis)
विभक्तिकारकचिह्न (Hindi)उदाहरण
प्रथमा (1st)कर्ता (Subject)ने (कर्ता)रामः पठति। (राम पढ़ता है)
द्वितीया (2nd)कर्म (Object)को, कहाँरामः ग्रामं गच्छति। (ग्राम = गाँव को)
तृतीया (3rd)करण (Instrument)से (माध्यम)लेखन्या लिखति। (कलम से लिखता है)
चतुर्थी (4th)सम्प्रदान (Recipient)के लिए / कोबालकाय फलं ददाति।
पञ्चमी (5th)अपादान (Separation)से (अलग होना)वृक्षात् पत्रं पतति। (पेड़ से पत्ता गिरता है)
षष्ठी (6th)सम्बन्ध (Relation)का / के / कीरामस्य पुस्तकम्।
सप्तमी (7th)अधिकरण (Location)में / परविद्यालये पठन्ति।
सम्बोधन (Voc.)सम्बोधन (Address)हे / अरेहे राम! / भो मित्र!
💡 परीक्षा: "रेखांकित शब्द में कारक-विभक्ति बताइए" — हर वर्ष 4–6 अंक।

5. शब्द रूप — परीक्षा में अनिवार्य

📝 शब्द रूप — राम (अकारान्त पुल्लिंग) | कक्षा 7 संस्कृत | परीक्षा में 5–8 अंक

5.1 राम शब्द (अकारान्त, पुल्लिंग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमा (ने)रामःरामौरामाः
द्वितीया (को)रामम्रामौरामान्
तृतीया (से)रामेणरामाभ्याम्रामैः
चतुर्थी (के लिए)रामायरामाभ्याम्रामेभ्यः
पञ्चमी (से अलग)रामात्रामाभ्याम्रामेभ्यः
षष्ठी (का)रामस्यरामयोःरामाणाम्
सप्तमी (में)रामेरामयोःरामेषु
सम्बोधन (हे)हे राम!हे रामौ!हे रामाः!
📌 इसी Pattern पर चलने वाले शब्द: बालकः, नरः, देवः, वृक्षः, सूर्यः, छात्रः, लोकः — सभी अकारान्त पुल्लिंग। राम-पैटर्न से हल होते हैं।

5.2 फल शब्द (अकारान्त, नपुंसकलिंग) — मुख्य अंतर

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाफलम्फलेफलानि
द्वितीयाफलम्फलेफलानि
षष्ठीफलस्यफलयोःफलानाम्
सप्तमीफलेफलयोःफलेषु

5.3 नदी शब्द (ईकारान्त, स्त्रीलिंग) — मुख्य रूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानदीनद्यौनद्यः
द्वितीयानदीम्नद्यौनदीः
षष्ठीनद्याःनद्योःनदीनाम्
सप्तमीनद्याम्नद्योःनदीषु

6. धातु रूप — लट् · लोट् · लङ् लकार

⚡ धातु रूप — पठ् · गम् · अस् (लट् · लोट् · लङ्) | कक्षा 7 | परीक्षा में 5–8 अंक

6.1 पठ् धातु — लट् लकार (वर्तमान काल)

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुष (वह/वे)पठतिपठतःपठन्ति
मध्यम पुरुष (तुम)पठसिपठथःपठथ
उत्तम पुरुष (मैं/हम)पठामिपठावःपठामः

6.2 पठ् धातु — लोट् लकार (आदेश / आज्ञा)

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषपठतुपठताम्पठन्तु
मध्यम पुरुषपठपठतम्पठत
उत्तम पुरुषपठानिपठावपठाम

6.3 पठ् धातु — लङ् लकार (भूतकाल — अद्यतन भूत)

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषअपठत्अपठताम्अपठन्
मध्यम पुरुषअपठःअपठतम्अपठत
उत्तम पुरुषअपठम्अपठावअपठाम
📌 इसी Pattern पर अन्य महत्त्वपूर्ण धातुएँ:
लिख् (लिखना) → लिखति, लिखसि, लिखामि | खाद् (खाना) → खादति | गम् (जाना) → गच्छति (Irregular) | दृश् (देखना) → पश्यति (Irregular) | अस् (होना) → अस्ति, स्तः, सन्ति

6.4 अस् धातु (to be) — लट् लकार — सबसे अधिक उपयोगी

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअस्ति (है)स्तः (हैं-दोनों)सन्ति (हैं)
मध्यमअसि (तुम हो)स्थःस्थ
उत्तमअस्मि (मैं हूँ)स्वःस्मः

7. अनुवाद — Hindi ↔ Sanskrit (परीक्षा में 10 अंक)

✍️ अनुवाद | हिंदी से संस्कृत | संस्कृत से हिंदी | कक्षा 7 | परीक्षा में 10 अंक
हिंदी वाक्यसंस्कृत अनुवादव्याकरण-बिंदु
राम स्कूल जाता है।रामः विद्यालयं गच्छति।रामः = प्रथमा, विद्यालयम् = द्वितीया
बच्चे खेल रहे हैं।बालकाः क्रीडन्ति।बालकाः = बहुवचन, क्रीडन्ति = प्रथम पुरुष बहु.
मैं संस्कृत पढ़ता हूँ।अहं संस्कृतं पठामि।अहम् = उत्तम, पठामि = एकवचन
पेड़ से फल गिरता है।वृक्षात् फलं पतति।वृक्षात् = पञ्चमी (अपादान)
वह पुस्तक पढ़ रही है।सा पुस्तकं पठति।सा = वह (स्त्री), पुस्तकम् = द्वितीया
हम सब मिलकर पढ़ेंगे।वयं सर्वे मिलित्वा पठिष्यामः।मिलित्वा = Gerund (कृत्वा प्रत्यय)
विद्या सर्वश्रेष्ठ धन है।विद्या सर्वोत्तमं धनम् अस्ति।अस्ति = अस् धातु लट् एकवचन
आज विद्यालय बंद था।अद्य विद्यालयः बन्दः आसीत्।आसीत् = अस् धातु लङ् (भूतकाल)
कृपया यहाँ बैठो।कृपया अत्र उपविश।उपविश = लोट् (आदेश)
माँ भोजन बनाती है।माता भोजनं करोति।माता = प्रथमा, करोति = लट् एकवचन

8. परीक्षा प्रारूप एवं अंक-भार

SectionTopicप्रश्न-प्रकारअंक
Aअपठित गद्यांश (Unseen)प्रश्न-उत्तर, शब्दार्थ, MCQ15
Bव्याकरणसंधि-विच्छेद (4), कारक (4), शब्द रूप (5), धातु रूप (5)20
Cअनुवादहिंदी→संस्कृत (5 वाक्य) + संस्कृत→हिंदी (5 वाक्य)20
Dपठित गद्यांश (Textbook Prose)Short Answer + Long Answer20
Eश्लोक / पद्यअर्थ लिखिए, रिक्त-स्थान, पाठ का नाम15
Fनिबंध / पत्र-लेखन (संस्कृत में)Short Essay (50–80 शब्द) या पत्र10
कुल100
✅ परीक्षा में ★★★ सर्वाधिक पूछे जाने वाले प्रश्न:
श्लोक 1 (विद्या ददाति विनयम्) — अर्थ सहित लिखिए (पाठ 1)
वसुधैव कुटुम्बकम् — अर्थ + प्रसंग (पाठ 10)
राम शब्द के सभी विभक्ति रूप (व्याकरण)
पठ् धातु — लट् लकार सभी पुरुष-वचन
5 वाक्य संस्कृत में अनुवाद
पण्डिता रमाबाई पर Short Answer (पाठ 5)
दुर्बुद्धिः विनश्यति कथा का सारांश (पाठ 2)
त्रिवर्णः ध्वजः — तीन रंगों का अर्थ (पाठ 8)

9. अध्ययन युक्तियाँ

9.1 श्लोक — प्रतिदिन 1 श्लोक याद करें

5 प्रमुख श्लोकों को 5 दिनों में कंठस्थ करें — पहले अर्थ समझें, फिर याद करें। रटने से ज़्यादा अर्थ याद रहता है।

9.2 शब्द रूप + धातु रूप — Flash Cards

राम (पुल्लिंग), फल (नपुंसक), नदी (स्त्रीलिंग) — तीनों के Flash Cards बनाएँ। पठ् धातु — लट्, लोट्, लङ् — तीनों लकार अलग-अलग रंग में लिखें। प्रतिदिन 10 मिनट।

कठिनाईकारणसमाधान
शब्द रूप याद नहीं रहतेबहुत सारे रूपपहले Singular — 8 विभक्तियाँ। फिर Dual और Plural। राम pattern सबसे पहले।
अनुवाद में विभक्ति confusionकारक पहचान नहीं होतीवाक्य में पूछो — कौन? = कर्ता (प्रथमा) | किसे? = कर्म (द्वितीया) | किससे? = करण (तृतीया)
श्लोकों का अर्थ याद नहींकेवल रटते हैंDIKSHA पर audio सुनें; Story-wise याद करें
लट्-लोट्-लङ् में confusionतीनों एक जैसे लगते हैंTrick: लट् = अभी (is), लोट् = करो (order), लङ् = अ-prefix + past
संधि-विच्छेद कठिननियम याद नहींपहले 5 common examples याद करें: विद्यालयः, नमस्ते, देवेन्द्रः, महोत्सवः, इत्यादि

10. डिजिटल संसाधन

संसाधनलिंकउपयोग
रुचिरा भाग-2 PDF (Free)ncert.nic.inसभी 15 पाठ — निःशुल्क
DIKSHA Appdiksha.gov.inAudio lessons, श्लोक उच्चारण
कक्षा 7 समग्रncertclasses.comAll subjects overview
कक्षा 7 हिंदीncertclasses.comहिंदी Notes
कक्षा 7 Englishncertclasses.comHoneybee Notes
CBSE Sample Paperscbseacademic.nic.inSample Papers, Marking Scheme
ePathshalaepathshala.nic.inInteractive e-Book
🔗 कक्षा 7 — सभी विषय: ↖ समग्र · हिंदी · English · All Notes · कक्षा 8 →

11. संदर्भ

  1. NCERT. रुचिरा भाग-2, कक्षा 7. PDF
  2. NCERT (2005). NCF 2005. ncert.nic.in
  3. MoE (2020). NEP 2020. education.gov.in
  4. NCERT. Rationalised Content. ncert.nic.in
  5. CBSE. cbseacademic.nic.in
  6. DIKSHA. diksha.gov.in
  7. NCERT Classes. ncertclasses.com
⚠️ अस्वीकरण: यह लेख NCERT रुचिरा भाग-2 (कक्षा 7 संस्कृत), NCF 2005 एवं NEP 2020 पर आधारित शैक्षिक सूचना हेतु है। Rationalised Content के कारण पाठ बदल सकते हैं — नवीनतम के लिए ncert.nic.in देखें। ncertclasses.com एक निजी शैक्षिक प्लेटफॉर्म है — NCERT/CBSE से असंबद्ध।

कक्षा 7 संस्कृत — रुचिरा भाग-2 | ncertclasses.com/Class-7

🕉️ NCERT रुचिरा भाग-2 PDF (Free) — ncert.nic.in

📚 कक्षा 7 NCERT – सभी विषय Complete Guide (Interlinking Box)
नीचे दिये लिंक पर क्लिक करके आप कक्षा 7 के सभी विषयों की सम्पूर्ण Guide, Notes, PDF और अभ्यास प्रश्न देख सकते हैं:

📤 शेयर करें:

💼

सरकारी नौकरी की तैयारी करें!

SSC, Railway, Bank, UPSC के लिए

Visit Now →

💬 टिप्पणियाँ

No comments:

Post a Comment