संस्कृत – कक्षा 8 | रुचिरा भाग-3 (NCERT)
NCERT संस्कृत कक्षा 8 — रुचिरा भाग-3 में 15 पाठ हैं — 7 पद्य (श्लोक, कविताएँ) और 8 गद्य (कहानियाँ, जीवनियाँ, सूचनात्मक गद्यांश)। कक्षा 7 (रुचिरा-2) की तुलना में इस वर्ष लट्, लृट्, लङ् लकार, समास, सन्धि के उन्नत प्रकार और जटिल शब्द-रूप जुड़ते हैं।
परीक्षा में श्लोक-अनुवाद 20 अंक, व्याकरण 30 अंक, गद्यांश 15 अंक, पत्र-निबंध 15 अंक, शब्दार्थ 10 अंक, अपठित 10 अंक से प्रश्न आते हैं।
1. सभी 15 पाठ — अवलोकन
Free PDF: NCERT रुचिरा भाग-3 कक्षा 8 — Official Free Download
| # | पाठ-शीर्षक | विधा | विषय / मुख्य सन्देश | ★ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | सुभाषितानि | पद्य (सूक्तियाँ) | नीतिपरक श्लोक — ज्ञान, मित्रता, परोपकार, विद्या | ★★★ |
| 2 | बिलस्य वाणी न कदापि मे श्रुता | गद्य (कहानी) | बुद्धिमान सियार ने बिल में जाने से इनकार किया — बुद्धि की विजय | ★★★ |
| 3 | डिजीभारतम् | गद्य (सूचनात्मक) | Digital India अभियान — संस्कृत में तकनीक वर्णन | ★★★ |
| 4 | सदैव पुरतो निधेहि चरणम् | पद्य (गीत) | आगे बढ़ते रहो — प्रेरणादायी गीत | "Always keep your step forward" | ★★★ |
| 5 | कण्टकेनैव कण्टकम् | गद्य (कहानी) | काँटे से काँटा निकालो — बुद्धि से समस्या सुलझाना | ★★★ |
| 6 | गृहं शून्यं सुतां विना | गद्य (लोककथा) | बेटी के बिना घर सूना — बेटी का महत्त्व | ★★★ |
| 7 | भारतजनताऽहम् | पद्य (कविता) | भारत की विविधता में एकता — "मैं भारत का नागरिक हूँ" | ★★★ |
| 8 | संसारसागरस्य नायकाः | गद्य (जीवनी) | महान खिलाड़ी — Mary Kom, Saina Nehwal आदि की संस्कृत जीवनी | ★★ |
| 9 | सप्तभगिन्यः | पद्य (वर्णन) | पूर्वोत्तर भारत की सात बहनें (Seven Sisters) — भूगोल+संस्कृति | ★★★ |
| 10 | नीतिनवनीतम् | गद्य (नीतिग्रन्थ) | नीतिशास्त्र के सूत्र — Chanakya-style नीति वचन | ★★★ |
| 11 | सावित्री बाई फुले | पद्य (जीवन-काव्य) | पहली भारतीय महिला शिक्षिका — महिला शिक्षा की अग्रदूत | ★★★ |
| 12 | अनयोः सौहार्दम् (कृष्ण-सुदामा) | गद्य (कहानी) | कृष्ण और सुदामा की मित्रता — सच्ची दोस्ती का उदाहरण | ★★★ |
| 13 | क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः | पद्य (देश-भक्ति) | भारत-महिमा — भारत स्वर्णभूमि है | देशप्रेम का गान | ★★★ |
| 14 | आर्यभट्टः | गद्य (जीवनी) | महान गणितज्ञ-खगोलशास्त्री — शून्य, π, Earth's Rotation | ★★★ |
| 15 | प्रहेलिका | पद्य (पहेलियाँ) | संस्कृत पहेलियाँ — भाषा-कौशल और बुद्धि-परीक्षण | ★★ |
2. पद्य पाठ — श्लोक, गीत और उनके अर्थ
पाठ 1 — सुभाषितानि ★★★
पात्रत्वाद् धनमाप्नोति, धनाद् धर्मं ततः सुखम्।।
सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता।।
विभाति कायः करुणापराणां, परोपकारेण न चन्दनेन।।
पाठ 4 — सदैव पुरतो निधेहि चरणम् ★★★
विहाय भीतिं, निधेहि चरणम्।
यत् कष्टं तत् सहस्व धीरः,
सदैव पुरतो निधेहि चरणम्।।
पाठ 7 — भारतजनताऽहम् ★★★
अहं भारतजनताऽस्मि, विचित्रेऽपि मे जीवनम्।।
पाठ 9 — सप्तभगिन्यः ★★★
सप्तभगिन्य इव तानि, देशस्य गौरवम् वहन्ति।।
पाठ 11 — सावित्री बाई फुले ★★★
सावित्री बाई फुले साध्वी, स्त्री-शिक्षायै अतिष्ठत्।।
पाठ 13 — क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः ★★★
सदा शान्तिदूतश्च भारत-जनः।
जयन्तु सदा भारतस्य जनाः,
जयतु जयतु भारतस्वर्णभूमिः।।
3. गद्य पाठ — सारांश + प्रमुख शब्दार्थ
4. सन्धि — प्रकार, नियम और उदाहरण
दो वर्णों के मेल को सन्धि कहते हैं। संस्कृत में तीन मुख्य सन्धियाँ हैं:
| सन्धि | नियम | उदाहरण |
|---|---|---|
| दीर्घ सन्धि | अ/आ + अ/आ = आ | देव + आलय = देवालयः | राम + आगमन = रामागमन |
| गुण सन्धि | अ/आ + इ/ई = ए | अ/आ + उ/ऊ = ओ | देव + इन्द्र = देवेन्द्रः | महा + उत्सव = महोत्सवः |
| वृद्धि सन्धि | अ/आ + ए/ऐ = ऐ | अ/आ + ओ/औ = औ | जन + एकता = जनैकता | महा + औषध = महौषधम् |
| यण् सन्धि | इ/ई = य् | उ/ऊ = व् | ऋ = र् (+ vowel) | यदि + अपि = यद्यपि | अनु + एषण = अन्वेषण |
| अयादि सन्धि | ए → अय् | ओ → अव् (+ vowel) | ने + अन = नयन | भो + अन = भवन |
| नियम | उदाहरण |
|---|---|
| क्/च्/ट्/त्/प् + voiced → voiced | वाक् + ईशः = वागीशः | जगत् + ईश = जगदीशः |
| त् + च/श → च्छ | उत् + चारण = उच्चारण | सत् + चित् = सच्चित् |
| त् + ज/झ → ज्ज | उत् + ज्वल = उज्ज्वल | सत् + जन = सज्जन |
| म् + consonant → अनुस्वार (ं) | अहम् + गच्छामि = अहं गच्छामि |
| नियम | उदाहरण |
|---|---|
| अः + अ = ओ (विसर्ग लोप) | रामः + अगच्छत् = राम ओगच्छत् (रामोऽगच्छत्) |
| अः + voiced consonant = अः → अ | बालः + गच्छति = बालो गच्छति |
| आः / vowel + consonant = विसर्ग remain | नमः + ते = नमस्ते | बहिः + कृत = बहिष्कृत |
5. समास — 6 प्रकार (परीक्षा में 4–6 अंक)
| समास | परिभाषा | उदाहरण | विग्रह |
|---|---|---|---|
| अव्ययीभाव | पूर्वपद अव्यय, पूरा पद अव्यय | यथाशक्ति | प्रतिदिनम् | उपग्रामम् | शक्तेः अनतिक्रमण | प्रत्येकं दिनम् |
| तत्पुरुष | उत्तरपद प्रधान, कारक-चिह्न लुप्त | राजपुरुषः | ग्रामगतः | देशभक्तिः | राज्ञः पुरुषः | ग्रामं गतः |
| कर्मधारय | उत्तरपद प्रधान, विशेषण-विशेष्य सम्बन्ध | नीलोत्पलम् | महाकविः | पूर्णचन्द्रः | नीलं उत्पलम् | महान् कविः |
| द्विगु | पूर्वपद संख्यावाचक | त्रिलोकी | सप्ताहः | पञ्चवटी | त्रयाणां लोकानां समाहारः |
| द्वन्द्व | दोनों पद प्रधान, 'च' से जोड़ सकते हैं | रामलक्ष्मणौ | सीताराम | पितरौ | रामः च लक्ष्मणः च | माता च पिता च |
| बहुव्रीहि | दोनों पद किसी तीसरे के विशेषण | नीलकण्ठः | दशाननः | चक्रपाणिः | नीलः कण्ठः यस्य सः (शिव) | दश आनानि यस्य सः (रावण) |
6. कारक — 8 विभक्तियाँ
| कारक | विभक्ति | चिह्न | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| कर्ता | प्रथमा | ने (लुप्त) | रामः गच्छति — राम जाता है |
| कर्म | द्वितीया | को | रामं पश्यति — राम को देखता है |
| करण | तृतीया | से (द्वारा) | कलमेन लिखति — कलम से लिखता है |
| सम्प्रदान | चतुर्थी | के लिए | बालाय फलम् ददाति — बालक के लिए फल देता है |
| अपादान | पञ्चमी | से (अलगाव) | वृक्षात् पत्रं पतति — पेड़ से पत्ता गिरता है |
| सम्बन्ध | षष्ठी | का/की/के | रामस्य पुस्तकम् — राम की पुस्तक |
| अधिकरण | सप्तमी | में/पर | गृहे वसति — घर में रहता है |
| सम्बोधन | सम्बोधन | हे! | हे राम! — हे राम! |
7. धातु-रूप सारणी
√गम् (जाना) — लट् लकार (Present Tense)
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | गच्छति | गच्छतः | गच्छन्ति |
| मध्यम पुरुष | गच्छसि | गच्छथः | गच्छथ |
| उत्तम पुरुष | गच्छामि | गच्छावः | गच्छामः |
√पठ् (पढ़ना) — लट् लकार (Present) | लृट् लकार (Future) | लङ् लकार (Past)
| पुरुष / वचन | लट् (Present) | लृट् (Future) | लङ् (Past) |
|---|---|---|---|
| प्र.पु. एक. | पठति | पठिष्यति | अपठत् |
| प्र.पु. बहु. | पठन्ति | पठिष्यन्ति | अपठन् |
| म.पु. एक. | पठसि | पठिष्यसि | अपठः |
| उ.पु. एक. | पठामि | पठिष्यामि | अपठम् |
√अस् (होना/है) — लट् लकार | √कृ (करना) — महत्त्वपूर्ण
| पुरुष | √अस् एक. | √अस् बहु. | √कृ एक. | √कृ बहु. |
|---|---|---|---|---|
| प्रथम | अस्ति | सन्ति | करोति | कुर्वन्ति |
| मध्यम | असि | स्थ | करोषि | कुरुथ |
| उत्तम | अस्मि | स्मः | करोमि | कुर्मः |
8. शब्द-रूप सारणी
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | रामः | रामौ | रामाः |
| द्वितीया | रामम् | रामौ | रामान् |
| तृतीया | रामेण | रामाभ्याम् | रामैः |
| चतुर्थी | रामाय | रामाभ्याम् | रामेभ्यः |
| पञ्चमी | रामात् | रामाभ्याम् | रामेभ्यः |
| षष्ठी | रामस्य | रामयोः | रामाणाम् |
| सप्तमी | रामे | रामयोः | रामेषु |
| सम्बोधन | हे राम! | हे रामौ! | हे रामाः! |
| विभक्ति | लता (स्त्री.) | फल (नपु.) |
|---|---|---|
| प्रथमा | लता | फलम् |
| द्वितीया | लताम् | फलम् |
| तृतीया | लतया | फलेन |
| षष्ठी | लतायाः | फलस्य |
| सप्तमी | लतायाम् | फले |
9. पत्र-लेखन एवं निबंध (संस्कृत)
9.1 औपचारिक पत्र — संस्कृत Format
सेवायाम्,
श्रीमान् प्राचार्यमहोदयः,
_________ विद्यालयः, (नगरम्)
महोदय,
सविनयं निवेदनमस्ति यत् अहम् _________ कक्षायाः छात्रः/छात्रा अस्मि। _________ (विषयः/समस्या) ।
अतः भवतः समीपं विनम्रं निवेदनमस्ति यत् _________ (अनुरोध) । अहम् भवतः कृतज्ञः/कृतज्ञा भविष्यामि।
भवतः आज्ञाकारी शिष्यः/शिष्या,
नाम: _____________
कक्षा: _____ दिनाङ्कः: _____
💡 Common Topics: अवकाश हेतु | पुस्तकालय सुधार हेतु | शुल्क माफी हेतु | खेल-मैदान सुधार हेतु
9.2 संस्कृत निबंध — परीक्षा में पूछे जाने वाले विषय
| विषय | मुख्य वाक्य (5 वाक्य याद करें) |
|---|---|
| मम विद्यालयः | मम विद्यालयस्य नाम _____ अस्ति। अत्र _____ कक्षाः सन्ति। आचार्याः सुयोग्याः सन्ति। विद्यालये उद्यानम् अपि अस्ति। अहं स्वविद्यालयं प्रति गर्वम् अनुभवामि। |
| महात्मा गान्धी | गान्धिमहोदयस्य जन्म 2 अक्टोबर 1869 तमे वर्षे अभवत्। ते सत्यस्य अहिंसायाश्च मार्गम् अनुसृतवन्तः। ते भारतस्य राष्ट्रपितरः कथ्यन्ते। |
| आर्यभट्टः | आर्यभट्टः महान् गणितज्ञः खगोलशास्त्री च आसीत्। तेन शून्यस्य (०) आविष्कारः कृतः। π स्य मानम् 3.1416 निरूपितम्। "आर्यभट्टीयम्" तस्य प्रमुखं ग्रन्थम् अस्ति। |
| वृक्षाः अस्माकं मित्राणि | वृक्षाः वायुं शुद्धयन्ति। ते वर्षायाः कारणम् भवन्ति। वृक्षेभ्यः फलानि, काष्ठम्, छाया च प्राप्यते। वृक्षाणां संरक्षणम् अस्माकं कर्तव्यम् अस्ति। |
| सावित्री बाई फुले | सावित्री बाई फुले भारतस्य प्रथमा महिला-शिक्षिका आसीत्। 1848 तमे वर्षे पुणे नगरे बालिका-विद्यालयस्य स्थापना तया कृता। स्त्री-शिक्षायाः प्रसारः तस्याः महत्त्वपूर्णं कार्यम् अस्ति। |
9.3 अनुवाद — हिंदी से संस्कृत
| हिंदी | संस्कृत |
|---|---|
| राम पुस्तक पढ़ता है। | रामः पुस्तकं पठति। |
| बच्चे खेलते हैं। | बालकाः क्रीडन्ति। |
| सीता गीत गाती है। | सीता गीतं गायति। |
| मैं विद्यालय जाता हूँ। | अहं विद्यालयं गच्छामि। |
| भारत हमारी मातृभूमि है। | भारतः अस्माकं मातृभूमिः अस्ति। |
| परिश्रमी व्यक्ति सफल होता है। | परिश्रमी जनः सफलः भवति। |
| आर्यभट्ट ने शून्य की खोज की। | आर्यभट्टेन शून्यस्य आविष्कारः कृतः। |
| कल मैं दिल्ली जाऊँगा। | श्वः अहं दिल्लीं गमिष्यामि। |
10. परीक्षा प्रारूप एवं अंक-भार 2025-26
| Section | Topic | प्रश्न-प्रकार | अंक |
|---|---|---|---|
| A — अपठित | अपठित गद्यांश / पद्यांश | MCQ (5) + Short Answer (5) | 10 |
| B — पठित गद्य | वसंत से 2 गद्यांश | Short Answer ×4 (8) + Long ×1 (5) | 13 |
| C — पठित पद्य | श्लोक + अर्थ | भावार्थ (5) + Short Q&A (5) | 10 |
| D — व्याकरण | सन्धि (5) + समास (5) + कारक (5) + धातु (5) + शब्द (5) + प्रत्यय (5) | Fill/Match/Write | 30 |
| E — रचनात्मक लेखन | पत्र (8) + निबंध (7) | Full writing | 15 |
| F — शब्दार्थ / अनुवाद | हिंदी→संस्कृत (5) + शब्दार्थ (5) + वाक्य-निर्माण (5) | Write | 15 |
| G — MCQ | Mix | MCQ / True-False | 7 |
| कुल | 100 | ||
• सुभाषितानि (पाठ 1) — 3 श्लोक + अर्थ + सन्देश (Long Answer 5 अंक)
• सदैव पुरतो निधेहि चरणम् — कविता का भाव + 2 श्लोक
• आर्यभट्टः — 4 योगदान | "आर्यभट्टीयम्" | शून्य की खोज
• सन्धि-विच्छेद: देवालय, नमस्ते, यद्यपि, सज्जन, महोत्सव
• समास: नीलकण्ठः (बहुव्रीहि) | त्रिलोकी (द्विगु) | माता-पिता (द्वन्द्व)
• धातु-रूप: √पठ् लट्+लृट्+लङ् | √गम् लट् | √अस् लट्
• शब्द-रूप: राम (तृतीया-षष्ठी) | लता | फल
• अनुवाद: 5 वाक्य हिंदी → संस्कृत
• पत्र-लेखन: प्राचार्य को अवकाश हेतु प्रार्थनापत्र
11. डिजिटल संसाधन
| संसाधन | लिंक | उपयोग |
|---|---|---|
| रुचिरा भाग-3 PDF (Free) | ncert.nic.in | सभी 15 पाठ |
| Rationalised List | ncert.nic.in | Updated chapters 2025-26 |
| DIKSHA App | diksha.gov.in | Video, Audio recitation |
| कक्षा 7 संस्कृत Notes | ncertclasses.com | Foundation revision |
| कक्षा 8 Hub | ncertclasses.com | All Class 8 subjects |
| CBSE Sample Papers | cbseacademic.nic.in | Grammar + Writing |
12. संदर्भ
- NCERT. रुचिरा भाग-3, कक्षा 8. ncert.nic.in
- NCERT. NCF 2005. ncert.nic.in
- NCERT. Rationalised Content. ncert.nic.in
- CBSE Academic. cbseacademic.nic.in
- DIKSHA. diksha.gov.in
कक्षा 8 संस्कृत — रुचिरा भाग-3 | ncertclasses.com/Class-8


No comments:
Post a Comment